مطالعات تفسیر تطبیقی

مطالعات تفسیر تطبیقی

بررسی ارتباط مفهومی آیه «آتِ ذا القُربَی حَقَّه» با فدک از دیدگاه فریقین

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه معارف اسلامی، دانشگاه ازاد اسلامی، استهبان، ایران.
چکیده
آیات (اسرا/ 26 و روم/38) با خطاب «آت/ فآت ذا‏‏ القربی حقه» پیامبر؟ص؟ را به اعطای حق نزدیکان مکلف می‏‏نماید. اغلب مفسران شیعه و گروهی از اهل سنت، با توجه به شأن نزول و قرائن متعدد، مخاطب خاص و نخستین آیه را پیامبر؟ص؟، مقصود از اقربا را اهل بیت بویژه حضرت زهرا(س) ذکرکرده‏‏اند. گروهی از مفسران سنی، با ایراد بر روایات شأن نزول، مخاطب و حکم آیه را عموم مسلمین، مقصود از اقربا را نزدیکان عموم انسان‌ها برشمرده؛ بعضاً پیامبر؟ص؟ را از شمول حکم آیه خارج می‏‏دانند. اغلب مفسران شیعه مقصود از حق را خصوص حقوق مالی و گروهی آن را اعم از مادی و معنوی می‏‏دانند؛ با این حال هردو، فدک را از مصادیق بارز حق برشمرده‏‏اند. بیشتر اهل‏‏سنت مقصود از حق را حقوق عموم مؤمنان دانسته، ارتباط این آیات با مسأله فدک و دلالت آن را بر اعطای فدک منکرند. پژوهش حاضر ضمن ارائه طرحی نو، با ارزیابی دیدگاه های تفسیری فریقین ضمن استفاده از روش نقلی- وحیانی و شیوه داده‏‏پردازی تحلیلی ـ انتقادی و داده‏‏سازی کتابخانه‏‏ای، به کشف مفهوم آیه مذکور و اثبات ارتباط آن با مسئله فدک می پردازد. نتیجه آنکه به رغم انکار برخی از مفسران سنی، صحت روایات شأن نزول و وفور آنها در منابع فریقین، هر دو وجه عام یا خاص بودن مخاطب و حکم آیه، نیز مقصود از حق و اقربا نزد هردو‏‏ فریق نشان دهنده پیوند و ارتباطی انکار ناپذیر میان مفاهیم آیه و فدک به عنوان مصداق حق ذی‎القربی بوده و انکار آن ناشی از تعصبات مذهبی است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Examining the Conceptual Connection of the verse "Āti Dha-al-Qurba Ḥaqqah"with Fadak from the Perspective of the Two Schools of Thought

نویسنده English

Nargeskhatoon Hajian
Assistant Professor, Department of Islamic Studies, Estahban Branch, Islamic Azad University, Estahban, Iran.
چکیده English

Verses (26 of Qur’an 17 and 38 of Qur’an 30) with the address "Āti/Fāti Dha-al-Qurba Ḥaqqah"oblige the Prophet (PBUHH) to grant the rights of his close relatives. Considering the occasion of the revelation and numerous evidence, most of the Shia Qur’anic exegetes and a group of Sunnis have mentioned the Prophet (PBUH) as the special addressee of the first verse, and the meaning of "relatives"is the Ahl al-Bayt, especially Hazrat Zahra (PBUH).
A group of Sunni Qur’anic exegetes, objecting to the narrations of the occasion of the revelation, considered the audience and ruling of the verse to be the general Muslims and the intended meaning of "relatives"as the relatives of all people. Sometimes they consider the Prophet (PBUHH) to be excluded from the scope of the ruling of the verse.
Most of the Shia Qur’anic exegetes consider the meaning of "right"to be about financial while other groups consider it to be both material and spiritual rights. However, both of them have listed Fadak as one of the clear manifestations of "right". Most of the Sunnis consider the meaning of "right"to be the rights of all believers and they deny the connection of these verses with the issue of Fadak and its implication for the granting of Fadak.
The present research, while presenting a new approach, evaluates the exegetical views of the two schools of thought using the narrative-revelation method, analytical-critical data processing method and library data mining to explore the meaning of the mentioned verse and establishes its connection with the issue of Fadak.
The result is that, despite the denial of some Sunni Qur’anic exegetes, the authenticity of the narrations of the occasion of the revelation and their abundance in the sources of the two schools of thought, both the general or specific aspects of the addressee and the ruling of the verse, and the intended meaning of the "right"and "relatives"in the perspectives of both the two schools of thought show an undeniable link and connection between the meanings of the verse and Fadak, as a manifestation of the right of close relatives while its denial is due to religious prejudices.

کلیدواژه‌ها English

Verse of Dhu al-Qurba
Prophet’s relatives
the rights of Ahl al-Bayt (PBUH)
Fadak
قرآن کریم، 
 ابن ابی الحدید، عبدالحمید (1378ق): «شرح نهج البلاغة»، تحقیق: محمد إبراهیم، بیروت: دار‏‏احیاء الکتب
 ابن إسحاق، محمد (بی‏‏تا): «السیره النبویه»، تحقیق: محمدحمید الله، معهد الدراسات
 ابن اعرابی، احمد (1418ق): «کتاب المعجم»، تحقیق: احمدالحسینی، دمام: دار‏‏ابن‏‏جوزی
 إبن جوزی، محمد بن عبد الرحمن (1407ق): «زاد المسیر»، السعید بن بسیونی زغلول، بیروت: دار‏‏الفکر، چاپ اول
 إبن حجر‏‏العسقلانی، شهاب الدین (1404ق): «تهذیب التهذیب»، بیروت: دار‏‏الفکر 
 إبن حیان، محمد (1422ق): «البحر المحیط»، تحقیق: عادل أحمد، بیروت: دارالکتب
 إبن شبة نمیری، أبو‏‏زید (بی‏‏تا): «تاریخ المدینة»، تحقیق: فهیم محمد شلتوت، قم: دارالفکر
 إبن شهرآشوب، محمد (1376ق): «مناقب»، تحقیق: مشیر الدین محمد، النجف الأشرف: المکتبة الحیدریة
 إبن عاشور، محمد بن الطاهر (بی‏‏تا): «التحریر و التنویر»، بی‏‏جا
 إبن عربی، محیی‏‏الدین (بی‏‏تا): «أحکام القرآن»، محمد عبد القادر عطا، بیروت: دارالفکر
 إبن عساکر، علی (1415.ق): «تاریخ مدینة دمشق»، علی شیری، بیروت: دارالفکر
 إبن عطیة - جمیل الحمود (1423ق): «أبهی المراد»، بیروت: مؤسسه الأعلمی
 ابن کثیر، اسماعیل (بی‏‏تا): «تفسیر»، بیروت: دار‏‏الکتب العلمیة
 إبن‏‏الطیفور، أبی‏‏الفضل بن أبی‏‏طاهر (بی‏‏تا): «بلاغات النساء»، قم: منشورات مکتبة بصیرتی
 ابوالفتوح رازی، حسین (1408 ق): «روض الجنان»، مشهد: آستان قدس
 ابویعلی، احمد (بی‏‏تا): «مسند»، حسین سلیم أسد، دار‏‏المأمون
 أحمد بن الحنبل (بی‏‏تا): «المسند»، بیروت: دار‏‏صادر 
 الأمینی النجفی، عبد‏‏الحسین (1397 ق/ 1977م): «الغدیر»، احمد، بیروت: دار الکتب العربی، چاپ چهارم 
 أنصاری، محمد حیاة (الف، خطی): «احادیث فدک فی مصادر الفریقین»، بی‏‏جا
 أنصاری، محمد حیاة (ب، خطی): «المنتخب من الصحاح»، بی‏‏جا
 أنصاری، محمد حیاة (ج، خطی): «المسانید»، بی‏‏جا
 أنصاری، محمد حیاة (د، خطی): «الفضائل العددیة»، بی‏‏جا
 أنصاری، محمد حیاة (ه، خطی): «المسند الصحیح»، بی‏‏جا
 آخوند خراسانى، محمدکاظم (1406 ق): «حاشیة المکاسب»، مترجم، مهدی شمس الدین، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى
 آلوسی، سید محمود (‏‏1415 ق): «روح المعانی»، بیروت: د ارالکتب 
 بحرانی، هاشم (بی‏‏تا): «غایه المرام»، علی عاشور، بیروت
 بحرانی، هاشم (1416 ق): «البرهان»، تهران: بنیاد بعثت
 بخاری, محمد بن اسمعیل (بی‏‏تا): «التاریخ الکبیر»، دیار‏‏بکر: المکتبة الاسلامیة
 بخاری, محمد بن اسمعیل (1401 ق/1981 م): «صحیح البخاری»، بیروت: دار‏‏الفکر (افست دار الطباعة العامرة استانبول) 
 برجی، یعقوبعلی؛ عبدالهی جمی (1394ش): «خمس، حق مالی منصب امامت»، نشریه مطالعات فقه امامیه، 3-18 /4
 بروجردی، سیدحسین (1399ق): «جامع أحادیث الشیعة»، قم: المطبعةالعلمیة
 بغوی، حسین بن مسعود (بی‏‏تا): «تفسیر»، خالد عبد الرحمن، بیروت: دارالمعرفة
 البلاذری، محمد (‏‏1394 ق/ 1974 م): «انساب الأشراف»، تحقیق: محمد باقر محمودی، بیروت: مؤسسة الأعلمی
 البلاذری، محمد (1988م): «فتوح البلدان»، تحقیق: أبو‏‏الحسن أحمد بن یحیی، بیروت: دار و مکتبة الهلال
 بیضاوی، عبدالله (1418ق): «أنوار‏‏التنزیل»، بیروت: دار احیاء التراث العربی
 البیهقی، ابو بکر (الف، بی‏‏تا): «السنن الکبری»، بیروت: دار‏‏الفکر
 البیهقی، ابو بکر (ب، بی‏‏تا): «معرفة السنن و الآثار»، سید حسن کسروی، بیروت: دار‏‏الکتب العلمیة
 الترمذی، محمدبن عیسی (1421 ق/ 2001 م): «الشمائل المحمدیة»، تحقیق: اسامة الرحال، دمشق: دار الفیحاء
 الترمذی، محمدبن عیسی (‏‏بی‏‏تا): «‏‏سنن الترمذی» تحقیق: عبد الوهاب عبد اللطیف بیروت: دار الفکر
 ثعالبی، عبد الرحمن (بی‏‏تا): «‏‏الجواهر الحسان»، علی محمد معوض، بیروت: دار احیاء التراث،
 ثعلبی، ابو‏‏اسحاق (‏‏1422 ق): «الکشف و البیان»، بیروت: دارإحیاء التراث
 جرجانی، عبد‏‏الله (‏‏1409ق): «‏‏الکامل»، سهیل زکار، بیروت: دارالفکر، چاپ سوم
 جصاص، ابو بکر (1415ق): «‏‏احکام القرآن» محمد علی شاهین، بیروت: دارالکتب
 جوهری، ابی‏‏بکر (1413ق): «السقیفة وفدک»، محمد هادی امینی، بیروت: شرکة الکتبی، چاپ دوم
 حاجیان، نرگس خاتون (1396ش): «بررسی میراث گذاری انبیا در منابع روایی و تفسیری فریقین با تأکید برمسئله فدک» (رساله دکتری)، گروه منابع اسلامی، دانشگاه معارف اسلامی قم.
 حاکم حسکانی، عبید‏‏الله (1411ق‏‏): «شواهد التنزیل»، محمد‏‏باقرمحمودی، تهران: وزارت فرهنگ وارشاد اسلامی
 حقی بروسوی، اسماعیل (بی‏‏تا): «روح البیان»، بیروت: دارالفکر
 الحلبی، علی بن برهان الدین (‏‏1400ق): «السیرة الحلبیة»، بیروت: دارالمعرفة
 حموی، یاقوت بن عبد‏‏الله (1399ق): «معجم البلدان»، بیروت: دارإحیاء التراث
 خفیف، علی (۱۴۱۶ق): «الملکیة فی الشریعة الاسلامیة»، قاهره
 خلیلی، علی (بی‏‏تا): «ابوبکربن ابی قحافه»، بی‏‏جا
 خوانساری نجفی, موسی (1418ق‏‏): «منیة الطّالب»، قم: النشر‏‏الإسلامی
 دروزة، محمد عزت (‏‏1383ق): «التفسیر الحدیث»، قاهره: دار إحیاء الکتب العربیة
 دمشقی، عز‏‏الدین (1416ق): «تفسیر» عبد‏‏الله الوهبی، بیروت: دارابن حزم
 ذهبی، أبی‏‏عبدالله (‏‏1382ق): «میزان الاعتدال»، علی البجاوی، بیروت: دارالمعرفة
 الذهبی، شمس الدین (1407ق): «تاریخ الإسلام»، تحقیق: عمر عبد السلام تدمری، بیروت: دار‏‏الکتاب العربی، چاپ اول 
 الرازی، فخرالدین محمد بن عمر (1420 ق): «مفاتیح الغیب»، بیروت: دار احیاء التراث العربی، چاپ سوم 
 راغب اصفهانی، حسین (‏‏1404ق): «المفردات فی غریب القرآن، قم: نشرالکتاب
 راوندی، قطب الدین (1405ق): «فقه القرآن»، حسینی اشکوری، قم: کتابخانه آیه الله مرعشی نجفی
 راوندی، قطب الدین (1409ق)، «الخرائج والجرائح»، محمد‏‏باقر ابطحی، قم: مؤسسة الإمام المهدی؟ع؟  
 زحیلی، وهبة بن مصطفی (1418 ق): «‏‏التفسیر المنیر»، بیروت -دمشق: دارالفکر، چاپ دوم
 زرقاء، مصطفی احمد (۱۴۲۰ق): «المدخل»، دمشق: بی نا 
 زرکشی، محمد بن بهادر (1410ق): «البرهان فی علوم القرآن»، دار‏‏المعرفة: بیروت - لبنان، بی‏‏چا
 زمخشری، محمود (1407 ق): «الکشاف»، بیروت: دار‏‏الکتاب العربی، چاپ سوم 
 السجستانی، أبی‏‏داود سلیمان (بی‏‏تا): «سنن أبی‏‏داود»، تحقیق: سعید محمد اللحام، بیروت: دار‏‏الفکر، 
 سمعانی، منصور (1418ق): «تفسیر»، یاسر و غنیم، الریاض: دارالوطن 
 سید بن طاووس، رضی‏‏الدین (1400ق): «طرائف»، قم: خیام
 سیوطی، عبدالرحمن بن ابی‌‌بکر (1421ق): «الإتقان فی علوم القرآن»، دار‏‏الکتاب العربی: بیروت - لبنان
 سیوطی، عبدالرحمن بن ابی‌‌بکر (1404ق): «الدر‏‏المنثور»، قم: کتابخانه آیة الله مرعشی نجفی
 سیوطی، عبدالرحمن بن ابی‌‌بکر (بی‏‏تا): «لباب النقول»، بیروت: دار إحیاء العلوم
 شوکانی، محمد (1414 ق): «فتح القدیر»، بیروت: دار الکلم
 صادقى تهرانى، محمد (1365ش): «الفرقان»، قم: انتشارات فرهنگ اسلامى، چاپ دوم
 طباطبائی، سید محمد حسین (1417 ق): «المیزان فی تفسیر‏‏القرآن»، قم: دفتر انتشارات اسلامی حوزه علمیه، چاپ پنجم
 طبرانی، أبی‏‏القاسم (1417ق): «مسند‏‏الشامیین»، حمدی عبد‏‏المجید، بیروت: الرسالة، چاپ دوم
 الطبرسی، ابومنصور‏‏احمد (1403 ق): «الإحتجاج علی أهل‏‏اللجاج»، مشهد: نشر مرتضی، چاپ اول
 الطبرسی، فضل بن حسن (‏‏1418 ق‏‏): «تفسیر جوامع الجامع»، قم: مؤسسة نشر اسلامی
 الطبرسی، فضل بن حسن ( 1415 ق): «مجمع البیان فی تفسیر القران»، تحقیق: سید محسن الأمین، بیروت: مؤسسة الأعلمی
 طبری، محمدبن جریر (‏‏1415ق‏‏): «جامع البیان» بیروت: دار‏‏الفکر
 طبری، محمدبن جریر (1403 ق): «تاریخ»، نخبة من العلماء الأجلاء، بیروت: الأعلمی، چاپ چهارم
 عروسی حویزی، عبد‏‏علی (1415ق): «نو‏‏ر‏‏الثقلین»، قم: اسماعیلیان، چاپ چهارم 
 عسکری، سید مرتضی (‏‏1410ق‏‏): «معالم المدرستین»، بیروت: نعمان
 غرناطی، محمد (‏‏1416ق): «کتاب التسهیل»، بیروت: دار الارقم
 فراهیدی، خلیل (‏‏1409ق): «کتاب العین»، قم: نشر هجرت، چاپ دوم
 فضل الله، محمد حسین (1419ق‏‏): «من وحی القرآن»، نسخه دیجیتال، ش2637 
 قرطبی، محمد (1405ق): «احکام القرآن»، بیروت: دار إحیاء التراث، چاپ دوم
 قمی، علی بن إبراهیم (بی‏‏تا‏‏): «تفسیر»، سید طیب الجزائری، قم: دارالکتاب، چاپ سوم
 قمی، علی بن محمد (بی‏‏تا): «جامع الخلاف والوفاق»، حسین البیرجندی، قم: پاسدار إسلام
 کاشانی، أبو‏‏بکر (1409ق): «‏‏بدائع الصنائع»، پاکستان: المکتبة الحبیبیة
 کاشانی،‏‏ فتح الله (1336ش): «‏‏منهج الصادقین»، تهران: کتابفروشی علمی
 الکراجکی، محمد بن علی ‏‏(بی‏‏تا): «التعجب من أغلاط العامة فی مسألة الإمامة‏‏»، تصحیح: فارس حسون کریم، بی‏‏نا
 کلینی، محمد (‏1429ق): «الکافی»، قم: دار الحدیث
 کوفی، فرات (1407ق): «تفسیر»، قم: النشر الاسلامی
 المجلسی، محمد باقر (‏‏‏‏1403 ق/ 1983 م): «بحار‏‏الأنوار»، بیروت: مؤسسة الوفاء، چاپ دوم
 محلی و سیوطی، جلال الدین (1416ق): «تفسیر الجلالین»، بیروت: النور
 مراغی، احمد (بی‏‏تا): «تفسیر»، بیروت: داراحیاء التراث
 مرعشی، شهاب الدین (1411ق): «شرح إحقاق الحق»، تصحیح: ابراهیم میانجی، قم: منشورات مکتبة آیة الله العظمی مرعشی نجفی
 مروج جزائری، محمدجعفر (۱۴۱۶ق): «هدی الطالب»، قم: دارالکتب 
 مزی، جمال الدین (1406ق): «تهذیب الکمال»، بشار عواد، چاپ چهارم
 مسعودی، محمد فاضل (1420 ق): «الأسرار الفاطمیة»، قم: مؤسسة الزائر
 مسلم نیشابوری، محمد (بی‏‏تا): «الجامع الصحیح»، بیروت: دارالفکر
 معرفت، محمدهادی (‏‏1381ش): «علوم قرآنی»، قم: مؤسسه فرهنگی انتشاراتی التمهید
 المغربی، قاضی نعمان (بی‏‏‏‏تا): «شرح الأخبار فی فضائل الأئمة الأطهار»، تحقیق: محمد حسینی جلالی، قم: مؤسسة النشر الاسلامی 
 مفید، محمد (1414 ق): «حدیث نحن معاشر الأنبیاء»، بیروت: دار‏‏المفید، چاپ دوم 
 مفید، محمد (بی‏‏تا): «الاختصاص»، تحقیق: علی‏‏اکبر غفاری و محمود زرندی، قم: منشورات جامعه مدرسین
 مفید، محمد (1382ش): «القران المجید»، محمدعلی ایازی، قم: بوستان کتاب
 مقدسی، مطهر (بی‏‏تا): «البدء و التاریخ»، پور‏‏سعید: مکتبة الثقافة
 المقریزی، تقی‏‏الدین‏‏أحمد (‏‏1420‏‏ ق): «إمتاع‏الأسماع»، تحقیق: محمد عبد الحمید النمیسی، بیروت: دار الکتب
 مکارم شیرازی، ناصر (‏‏1427 ‍ق): « دائرة المعارف فقه مقارن»، ‌جمعی از محققان، قم: مدرسه امام علی بن‏‏ابی طالب؟ع؟ 
 مکارم شیرازی, ناصر و همکاران (‏‏1374ش): «تفسیر نمونه»، تهران: دارالکتب
 ملاحویش آل غازی، عبدالقادر(‏‏1382ق): «بیان المعانی»، دمشق: مطبعة الترقی
 میبدی، رشیدالدین (‏‏1371 ش‏‏): «کشف الأسرار»، تهران: امیر‏‏کبیر، چاپ پنجم
 نسائی، أحمد (‏‏1411ق): «السنن الکبری»، سلیمان و کسروی، بیروت: دار‏‏الکتب
 نسفی، ابوحفص (1367ش): «تفسیر»، انتشارات سروش، چاپ سوم
 النوری، میرزا حسین (1408 ق): «مستدرک الوسائل‏‏»، تحقیق و نشر: مؤسسة آل البیت علیهم السلام لإحیاء التراث
 هیثمی، نور‏‏الدین (‏‏1408ق): «مجمع الزوائد»، بیروت: دار الکتب 
 یعقوبی، احمد (بی‏‏تا): «تاریخ»، بیروت: دار‏‏صادر
Amini, M., Rustamnejad, M (2023): "Mubāhala from the Perspective of Imam Khamenei", The Quran: Contemporary Studies (Quranic New Studies), 2(5), 123-146. doi: 10.22034/qns.2023.17440.1049
Mashhadi, B, Maybudi, M. F (2023): "A Quranic Critique of the Orientalists’ Views on Ṭahāra", The Quran: Contemporary Studies (Quranic New Studies), 2(4), 72-85. doi: 10.22034/qns.2023.16372.1033

  • تاریخ دریافت 29 مرداد 1402
  • تاریخ بازنگری 29 بهمن 1402
  • تاریخ پذیرش 16 بهمن 1402
  • تاریخ انتشار 01 دی 1402