مطالعات تفسیر تطبیقی

مطالعات تفسیر تطبیقی

بررسی تطبیقی ارتباط الفاظ با معانی در قرآن کریم با تأکید بر تفاسیر؛ مجمع‌‌‏البیان، المیزان و تسنیم

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشگاه اراک، ایران.
2 دانشیار گروه الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه اراک، ایران
3 دانشیار گروه الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه اراک، ایران.
4 استادیار گروه الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه اراک، ایران.
چکیده
چگونگی ارتباط الفاظ با معانی همواره منشأ اختلاف در تفسیر یک متن بوده‌است. این موضوع در تفسیر قرآن کریم به شدّت دیده می‌‌شود. خلأ پژوهشی در این زمینه نگارنده را بر آن داشت تا موضوع «بررسی تطبیقی ارتباط الفاظ با معانی در قرآن با تأکید بر تفاسیر؛ مجمع‌‌البیان، المیزان و تسنیم» را با روش توصیفی - تحلیلی مورد بررسی قرار دهد. در پایان چنین حاصل گشت که می‌‌توان اختلاف اصلی را در دو نظریۀ «حقیقت و مجاز» و «روح معنا» پیگیری کرد. برخی همچون طبرسی با پذیرش نظریۀ «حقیقت و مجاز» تمامی استعمالات الفاظ در غیر موضوعٌ‌‌له را مَجازی در نظر گرفته‌‌اند اما پس از بوجود آمدن نظریۀ روح معنا و پذیرش آن توسط علامه طباطبایی وجود مَجاز در عبارت‌‌های قرآنی کاهش چشمگیری یافت زیرا ایشان معانی قرآن را دارای تأویل می‌‌دانست که در کاربرد مفاهیم به صورت حقیقی بر تمامی الفاظ دلالت می‌‌کنند ولی کاربرد آن معانی در محسوسات را مَجازی می‌‌دانست. در مقابل، جوادی آملی با انکار مَجاز در قرآن معتقد است که الفاظ برای ارواح معانی وضع شده‌‌اند و استعمالشان در مفاهیم عام و تطبیق آن مفاهیم بر هر مصداق محسوس یا معقول «حقیقی» است. ایشان قرآن را به حبل آویخته‌‌ای تشبیه می‌‌کند که روح معنا در تمامی مراحل از جمله؛ لفظ، معنا، مفهوم، حقایق خارجی و باطنی و تکوینی و... به صورت حقیقی بر آن‌‌ها دلالت می‌‌نماید. 
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

A Comparative study of the relationship between words and meanings in the Holy Qur’an with an emphasis on the Qur’anic exegeses of Majma’ al-Bayān, Al-Mīzān and Tasnī

نویسندگان English

mohammad dehghani 1
Fatemeh Dastranj 2
ali hasanbeygi 3
Kivan ehsani 4
1 PhD student of Qur’anic and Hadith Sciences, Arak University, Iran
2 Associate Professor, Department of Theology and Islamic Studies, Arak University, Iran
3 Associate Professor, Department of Theology and Islamic Studies, Arak University, Iran
4 Assistant Professor, Department of Theology and Islamic Studies, Arak University, Iran
چکیده English

How words relate to meanings has always been the source of differences in the interpretation of a text. This issue is strongly observed in the interpretation of the Holy Qur’an. The lack of research in this field has led the author to examine the topic titled "A Comparative study on the relationship between words and meanings in the Qur'an with an emphasis on the Qur’anic exegeses of Majma’ al-Bayān, Al-Mīzān and Tasnīm" using a descriptive-analytical method.
Finally, it was found that the main difference can be traced in the two theories of "real and figurative meanings" and the "original meaning". Some Qur’anic exegetes like Ṭabarsi, by accepting the theory of "real and figurative meanings" have considered all the usage of words in a sense outside their assigned meaning [figurative meanings]. However, after the emergence of the theory of the "original meaning" and its acceptance by Allamah Ṭabāṭābāī, the possibility of figurative expressions in the Qur’anic expressions decreased significantly. This is because he believed that the meanings of the Qur'an have allegorical interpretation [Ta’wīl], which refers to the usage of words in a real meaning in the conceptual application, but he considered the usage of those meanings in physical things as metaphorical.
On the other hand, Jawādī Āmulī, by denying the presence of figurative expressions in the Qur'an, believes that words are assigned for the original meanings and their usage in general concepts and the application of those concepts to any perceptible or physical example is "real". He compares the Qur'an to a hanging rope that the essence of meaning in all stages indicates them in a real way including; the word, meaning, concept, external and internal and developmental facts, etc.

کلیدواژه‌ها English

Word
meaning
figurative expression
original meaning
Majma’ al-Bayān
Al-Mīzān and Tasnīm
قرآن الکریم
 ابن ترکه اصفهانی، صائن الدین علی بن محمد (1375ق): «شرح گلشن راز»، به تصحیح و تعلیق کاظم دزفولیان، تهران: نشر آفرینش. 
 ابن فارس، ابوالحسین احمد (1414ق): «الصاحبی فی الفقه اللغه‌العربیه و مسائلها و سنن العرب فی کلامها»، تحقیق عمر فاروق الطبّاع، بیروت: مکتبه المعارف. 
 افلاطون (1380): «دورۀ آثار»، محمد حسن لطفی، تهران: انتشارات خوازمی، چاپ سوم. 
پاسه، آشورقلیچ، غیبی، عبدالاحد، باوان پوری، مسعود(1401): «بررسی روان‌شناختی تصویرپردازی‌های هنری در سوره آل‌عمران»، قرآن و علم، 16(30)، 95-118. doi: 10.22034/qve.2022.7213
 تفتازانی، سعد الدّین (1422ق): «المطوّل شرخ تلخیص مفتاح العلوم»، بیروت: دارالکتب العلمیه. 
 تهاونی، محمد علی (1996م): «کشاف اصطلاحات الفنون»، بیروت: مکتبه لبنان ناشرون. 
 جندی، مؤید الدین (1380ش): «شرح فصوص الحکم»، قم: انتشارات بوستان کتاب. 
 جوادی آملی، عبدالله (1386ش): «رحیق مختوم جلد 1»، قم: اسراء. 
 جوادی آملی، عبدالله (1386ش): «سرچشمه اندیشه جلد 1»، قم: اسراء. 
 جوادی آملی، عبدالله (1388ش): «تفسیر تسنیم جلد 16»، قم: اسراء. 
 جوادی آملی، عبدالله (1388ش): «تفسیر تسنیم جلد 8»، قم: اسراء. 
 جوادی آملی، عبدالله (1388ش): «تفسیر موضوعی قرآن کریم، جلد1(قرآن در قرآن)»، قم: اسراء. 
 جوادی آملی، عبدالله (1389ش): «آفاق اندیشه»، قم: اسراء. 
 جوادی آملی، عبدالله (1389ش): «تفسیر تسنیم جلد 13»، قم: اسراء. 
 جوادی آملی، عبدالله (1389ش): «تفسیر تسنیم جلد 14»، قم: اسراء. 
 جوادی آملی، عبدالله (1389ش): «تفسیر تسنیم جلد 2»، قم: اسراء. 
 جوادی آملی، عبدالله (1391ش): «تفسیر تسنیم جلد 27»، قم: اسراء. 
 جوادی آملی، عبدالله (1392ش): «تفسیر تسنیم جلد 28»، قم: اسراء. 
 جوادی آملی، عبدالله (1393ش): «ادب فنای مقربان جلد 9»، قم: اسراء. 
 جوادی آملی، عبدالله (1393ش): «تفسیر تسنیم جلد 32»، قم: اسراء. 
 جوادی آملی، عبدالله (1393ش): «رحیق مختوم جلد 12»، قم: اسراء. 
 جوادی آملی، عبدالله (1393ش): «قرآن میزان شناخت قرآن»، قم: اسارء. 
 جوادی آملی، عبدالله (1394ش): «تفسیر تسنیم جلد 26»، قم: اسراء. 
 جوادی آملی، عبدالله (1395ش): «رحیق مختوم جلد 16»، قم: اسراء. 
 جوادی آملی، عبدالله (1396ش): «تفسیر تسنیم جلد 42»، قم: اسراء. 
 جوادی آملی، عبدالله (1396ش): «رحیق مختوم جلد 18»، قم: اسراء. 
 جوادی آملی، عبدالله (1396ش): «رحیق مختوم جلد 19»، قم: اسراء. 
 دهخدا، علی اکبر (1373ش): «لغت‌‌نامه»، تهران: دانشگاه تهران، مؤسسه لغت‌‌نامه دهخدا. 
 راغب اصفهانی، ابوالقاسم حسین بن محمد (1412ق): «مفردات الفاظ القرآن»، دمشق و بیروت: دارالقلم و الدار الشامیه. 
 سبحانی تبریزی، جعفر؛ ملکی اصفهانی، مجتبی (1379ش): «فرهنگ اصطلاحات اصول»، قم: عالمه. 
 شیخ بهائی، بهاء الدین محمد بن حسین (1388ش): «کشکول»، قم: صبح پیروزی. 
 طباطبایی، محمدحسین (1388ش): «بررسى‌‌هاى اسلامى»، قم: بوستان کتاب. 
 طباطبائی محمدحسین (1374ش): «المیزان فی تفسیر القرآن»، ترجمه سید محمد باقر موسوى همدانى قم: دفتر انتشارات اسلامى جامعه‏ى مدرسین حوزه علمیه، چاپ پنجم. 
 طباطبائی محمدحسین (1417ق): «المیزان فی تفسیر القرآن»، قم: دفتر انتشارات اسلامى جامعه‏ى مدرسین حوزه علمیه. 
 طبرسی، فضل بن حسن (1360ش): «مجمع البیان فی تفسیر القرآن»، ترجمه گروهی از مترجمان، تهران: انتشارات فراهانی. 
 طبرسی، فضل بن حسن (1375ش): «جوامع الجامع»، به ترجمۀ علی عبدالحمیدی و دیگران، مشهد: آستان قدس رضوی، بنیار پژوهش‌‌های اسلامی. 
 طبرسی، فضل بن حسن (1412ق): «مجمع البیان»، تهران: ناصر خسرو. 
 طبری، محمد بن جریر (1415ق): «جامع البیان»، بیروت: دارالفکر. 
غرباوی، طاهر(2023م): «ضوابط علاج اختلاف المفسرین فی المقارنة التفسیریة»، الدراسات القرآنیه المعاصره، 1(2)، 61-86. doi: 10.22034/dqm.2023.7600
 فخر رازی، محمد بن عمر (1412ق): «المحصول فی علم اصول الفقه»، تحقیق طه جابر فیاض العلوانی، بیروت: مؤسسه الرساله. 
 فراهیدی، خلیل بن احمد (1409ق): «العین»، قم: نشر هجرت. 
 فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی (1415ق): «تفسیر الصافی»، تهران: مکتبة الصدر. 
 قیصری، داوود (1375): «شرح فصوص الحکم»، به کوشش سید جلال الدین آشتیانی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی. 
 مصطفوی، حسن (1374ش): «التحقیق فی کلمات القرآن»، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد. 
 مطلوب، احمد (بی‌‌تا): «اسالیب بلاغیه الفصاحه البلاغه المعانی»، کویت: وکاله المطبوعات. 
 نمازی شاهرودی، علی (1418ق): «مستدرک سفینة البحار»، قم: مؤسسة النشر جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم. 
یعقوبخانی، مرتضی، اکرادلو، لیلا(1399): «تحلیل بازتاب قرائات منسوب به معصومین ؟ع؟  درتفسیر تبیان و مجمع البیان»، مطالعات قرائت قرآن، 8(15)، 109-128. doi: 10.22034/qer.2021.5441

  • تاریخ دریافت 17 آبان 1402
  • تاریخ بازنگری 30 بهمن 1402
  • تاریخ پذیرش 29 آذر 1402
  • تاریخ انتشار 30 بهمن 1402