مطالعات تفسیر تطبیقی

مطالعات تفسیر تطبیقی

بررسی تطبیقی عصمت حضرت آدم (ع) از دیدگاه آیت الله جوادی آملی و فخر رازی

نوع مقاله : مقاله ترویجی

نویسندگان
1 استادیار گروه علوم قرآن و تفسیر، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، مشهد، ایران
2 دانشجوی کارشناسی ارشد رشته علوم قرآنی، دانشگاه علوم و معارف قرآن، مشهد، ایران
چکیده
عصمت انبیا یکی از مبانی اعتقادی مشترک بین مسلمانان است؛ اما در مورد زمان، گستره و مفهوم آن، اندیشمندان مکاتب مختلف کلامی، دیدگاه یکسانی ندارند. آیات زیادی در قرآن کریم به مسأله عصمت انبیا پرداخته و برخی از آیات نیز موهم عدم عصمت انبیا می‌باشد. از آن میان، مسأله «هبوط» و «عصمت» حضرت آدم در میان مفسران و متکلمان مسلمان همواره مورد مناقشه بوده‌است. این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی در پی پاسخ به این سؤال است که دیدگاه آیت‌الله جوادی آملی و فخر رازی (به نمایندگی از دو مکتب کلامی متفاوت شیعه و اشاعره) نسبت به آیات مرتبط با عصمت حضرت آدم؟ع؟  چگونه است؟ وجوه اشتراک و افتراق دو دیدگاه چیست؟ یافته‌های این پژوهش نشانگر همسویی دو مفسر علی‌رغم اختلاف نگرش‌های کلامی است و وجوه افتراقِ دو دیدگاه، در این مسأله، بسیار نادر است. از دیدگاه آیت‌الله جوادی آملی این ماجرا در زمانی اتفاق افتاده که نبوت تشریعی وجود نداشته و نهی در آیه هم ارشادی بوده و آن حضرت نیز مرتکب ترک اولی شده‌است که به مقام عصمت ایشان خدشه‌ای وارد نمی‌کند. در مقابل فخر رازی معتقد است که حضرت آدم؟ع؟  مرتکب معصیت شده‌است و البته این معصیت مربوط به قبل از بعثت و نائل‌شدن به مقام نبوت بوده‌است و اشکالی ندارد. این پژوهش، به بررسی و تحلیل دلایل دو مفسر پرداخته و رأی برگزیده را پیش رو نهاده‌است. 
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

A Comparative Study of Adam's Infallibility from the Perspectives of Ayatollah Jawādī Āmulī and Fakhr Rāzī

نویسندگان English

mojtaba noruzi 1
Mohammad Ali Keihani 2
1 Assistant Professor, Department of Qur’an and Hadith Sciences, University of Sciences and Qur’anic Education, Mashhad, Iran
2 Master student of Qur’anic Sciences, University of Sciences and Qur’anic Education, Mashhad, Iran.
چکیده English

The infallibility of the Prophets is one of the common beliefs among Muslims; but the scholars of different theological schools of thought do not have the same viewpoint regarding its time, scope and meaning. Many verses in the Holy Qur'an deal with the issue of the infallibility of the Prophets while some verses also apparently imply the fallibility of the Prophets. For instance, the issues of "descending from Heaven”and the "infallibility”of Hazrat Adam have always been points of dispute among Muslim Qur'anic exegetes and theologians.
This research, using a descriptive-analytical method, aims to answer the question, 'What is the perspective of Ayatollah Jawādī Āmulī and Fakhr Rāzī (representing two different theological schools, Shia and Ash'ari) regarding the verses related to the infallibility of Prophet Adam (PBUH)?' What are the similarities and differences between the two viewpoints?  
The findings of this research show a similarity of opinion between the two Qur'anic exegetes despite the difference in their theological affiliations, and the points of difference between the two viewpoints are very limited in this matter. Ayatollah Jawādī Āmulī is of the opinion that this incident happened at a time when there was no legislative prophecy and the prohibition in the verse was also instructive, while the Prophet Adam abandoned the better, which does not harm his infallibility. On the contrary, Fakhr Rāzī believes that Adam (PBUH) committed a sin, but of course, this happened before his appointment and attainment of the position of prophethood, and there is no problem with it. This research has investigated and analyzed the proofs of the two Qur'anic exegetes and presented the most preferred viewpoint.

کلیدواژه‌ها English

Infallibility
Prophet Adam
Paradise
Satan
Forbidden tree
Jawādī Āmulī
Fakhr Rāzī
قرآن کریم، ترجمه مکارم شیرازی.
 ابن خمیر، علی ابن احمد (1420ق): «تنزیه الانبیا عما نسب الیه»، سوریه: دارالفکر. 
 ابن سیده، علی ابن اسماعیل (1421ق): «المحکم و المحیط الاعظم»، بیروت: دارالکتب العلمیه. 
 ابن عر‌بی، محمد بن علی (1410 ق): «رحمة من الرحمن فی تفسیر و إشارات القرآن»، بی جا: بی نا. 
 ابن فارس، احمد بن فارس (۱۴۰۴ق): «معجم مقاییس اللغة»، تحقیق هارون، عبد السلام محمد، قم: مکتب الإعلام الإسلامی. 
 ابن منظور، محمد بن مکرم (1414ق): «لسان العرب»، بیروت: دارصادر. 
 ابن‏قتیبه، عبدالله بن مسلم (1411ق): «تفسیر غریب القرآن»‏، بیروت: ‏ دار و مکتبة الهلال. 
 ابن‌میثم، میثم بن علی (1406ق): «قواعد المرام فی علم الکلام»، تحقیق حسینی اشکوری، احمد، قم: مکتبة آیة الله العظمی المرعشی النجفی (ره). 
 احمدی، سیدجواد و علی نصیری (1391): «بررسی و تحلیل انتقادی دیدگاه‌های مهم مفسران فریقین در تبیین عصمت حضرت آدم؟ع؟  »، فصلنامۀ قبسات، سال هفدهم، شمارۀ 64. ص 45 تا 68. 
 اردبیلی، احمدبن محمد (1403ق): «مجمع الفائده و البرهان فی شرح ارشاد الاذهان»، قم: جامعه مدرسین حوزه.
اشرف، شیدا، علایی رحمانی، فاطمه(1400): «مطالعه انتقادی مدخل آدم؟ع؟  در دائرة المعارف اسلام. قرآن پژوهی خاورشناسان»، 16(30)، 269-294. doi: 10.22034/qkh.2021.5956
آلوسی، محمود بن عبدالله (1416ق): «روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی»، بیروت: دار الکتب العلمیه. 
 بلاغی، محمدجواد (بی‌تا): «آلاءالرحمن فی تفسیر القرآن»، قم: وجدان. 
 تفتازانی، مسعود بن عمر، تحقیق سقا، احمد حجازی (1407ق): «شرح العقائد النسفیة (تفتازانی) »، قاهره: مکتبة الکلیات الأزهریة. 
 جوادی آملی، عبدالله (1385ش): «پیامبر رحمت»، قم: اسراء. 
 جوادی آملی، عبدالله (1388ش): «ادب فنای مقربان»، قم: اسراء. 
 جوادی آملی، عبدالله (1399ش): «تفسیر تسنیم»، قم: اسراء. 
 جوهری، اسماعیل بن حماد (1376ق): «الصحاح»، بیروت: دارالعلم الملایین. 
 دغیم، سمیح (۱۹۹۸م): «موسوعة مصطلحات علم الکلام الإسلامی»، بیروت: مکتبة لبنان ناشرون. 
 راغب اصفهانی، حسین بن محمد (۱۳۷۴ش): «ترجمه و تحقیق مفردات الفاظ قرآن با تفسیر لغوی و ادبی قرآن»، ترجمه خسروی حسینی، غلامرضا، تهران: مرتضوی. 
 زمانی، محمدهاشم (1387ش): «تک‌نگاری‌های قرآن: عصمت آدم؟ع؟  در ترازوی نقد، فصلنامۀ پژوهش‌های قرآنی، سال چهاردهم، شماره 56. ص127 تا 155. 
 سبحانی تبریزی، جعفر (1423ق): «الإنصاف فی مسائل دام فیها الخلاف»، قم: مؤسسة الإمام الصادق علیه السلام. 
 سبحانی تبریزی، جعفر (1425ق): «عصمه‌الانبیاء فی القرآن الکریم»، قم: مؤسسه امام صادق. 
 شافعی، کمال الدین محمد (1425ق): «المسامرة شرح المسایرة»، بیروت: المکتبه‌العصریه. 
 طباطبایی، محمد حسین (1378): «تفسیر المیزان»، ترجمه موسوی، محمد باقر، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم. 
 طبرسی، فضل بن حسن (1412): «جوامع الجامع»، قم: حوزۀ علمیه قم، مرکز مدیریت. 
 علامه حلی، حسن بن یوسف (1363ش): «أنوار الملکوت فی شرح الیاقوت»، تحقیق نجمی زنجانی، محمد، قم: الشریف الرضی. 
 فخر رازی، محمد بن عمر (1409ق): «عصمت الانببیاء»، بیروت: دارالکتب العلمیه. 
 فخر رازی، محمد بن عمر (۱۴۱۱ق): «التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب) »، بیروت: دار الکتب العلمیة. 
 فخر رازی، محمد بن عمر ، ترجمه حلبی، علی اصغر ( 1379ش): «ترجمه تفسیر کبیر»، تهران: اساطیر. 
 فخر رازی، محمد بن عمر، اتای، حسین (1411ق): «المحصل»، عمان: دار الرازی. 
 قاضی عبدالجبار بن احمد (1422ق): «شرح الأصول الخمسة»، بیروت: دار إحیاء التراث العربی. 
قانعی، علی، ابراهیمی، لیلا، درستی، مهدی(1401): «نقد و بررسی مدخل همسران پیامبر از دایرةالمعارف قرآن لیدنEQ»، قرآن پژوهی خاورشناسان، 17(33)، 39-60. doi: 10.22034/jqopv.2023.7601
 کرد، صفی الله و دیگران (1396): «نگاهی نو به عصمت حضرت آدم؟ع؟  از منظر فریقین با رویکردی به آیۀ 121 سورۀ طه»، فصلنامۀ مطالعات قرآنی، سال هشتم، شمارۀ31. ص 139 تا 165. 
 مجلسی، محمدتقی بن مقصودعلی (1374): «لوامع صاحبقرانی المشتهر بشرح الفقیه»، قم: اسماعیلیان. 
 مطرزی، ناصربن عبد السید (1979م): «المغرب فی ترتیب المعرب»، حلب: مکتبه‌اسامه بن زید. 
 مفید، محمد بن محمد (1413ق): «تصحیح إعتقادات الإمامیة»، قم: المؤتمر العالمی لألفیة الشیخ المفید. 
 میبدی، محمدفاکر و فرزانۀ اخلاقی (1398): «بررسی تطبیقی دیدگاه آیت‌الله معرفت و رشیدرضا پیرامون آیات مربوط به خطیئۀ آدم؟ع؟  »، دو فصلنامۀ مطالعات تطبیقی قرآن و حدیث، سال هفتم، شمارۀ12. ص 1 تا 24. 
 نراقی، مهدی بن ابی ذر (1369): «أنیس الموحدین»، تصحیح قاضی طباطبایی، محمد علی، تهران: الزهرا (س) 

  • تاریخ دریافت 04 اردیبهشت 1402
  • تاریخ بازنگری 01 اسفند 1402
  • تاریخ پذیرش 19 دی 1402
  • تاریخ انتشار 01 دی 1402