مطالعات تفسیر تطبیقی

مطالعات تفسیر تطبیقی

تحلیل توحید ذاتی در واژه “الصمد” سوره‌ی توحید از منظر مفسران فریقین

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه قرآن و مستشرقان جامعةالمصطفی العالمیة، قم، ایران
2 دانش آموخته دکتری رشته تفسیر تطبیقی، جامعه المصطفی العالمیه، قم، ایران.
چکیده
توحید زیربنایی‌ترین اعتقاد و مبنایی اساسی برای تعالیم دین اسلام است ، در میان اقسام توحید، توحید ذاتی به منزله اساس و زیربنای همه ی شاخه‌های توحید است، سوره توحید به عنوان شناسنامه خداوند مهم‌‎ترین تجلی توحید ذاتی خداوند در قرآن کریم است واژه "الصمد" که فهم آن میان مفسران شیعه و سنی محل تضارب آرای گوناگون گردیده از جمله مهم‌‎ترین واژه‌‌های قرآنی است که بر توحید ذاتی دلالت دارد، بر همین اساس، این پژوهش به بررسی آرای مفسران شیعه و سنی و روایات فریقین پیرامون صمد و اشتراکات و اختلافات این دوگروه پیرامون استنباط توحید ذاتی از واژه صمد، با روش تحلیل کیفی پرداخته و اهم نتایج تحقیق عبارت است از اینکه هم از منظر شیعه و هم اهل سنت صمد به دو معنای عمده آقایی که همه در نیازهایشان به او روی می‌آورند و بی نیازی که توخالی نیست، تفسیر شده‌است اما تبیین شیعه از عمق بسیار بالاتری برخوردار است که بر بساطت ذات الهی و نامحدود بودن آن دلالت دارد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Analysis of Inherent Monotheism in the term "Al-Ṣamad"of Surah Tawhīd from the Perspective of the Qur’anic exegetes of the Two Schools of Thought

نویسندگان English

Baqir Riahi Mehr 1
Mohammad Reza Hakikat Semnani 2
1 Assistant Professor, Department of Qur'an and Orientalists, Al-Mustafa International University, Qom, Iran
2 PhD candidate, Department of Comparative Qur’anic exegesis, Al-Mustafa International University, Qom, Iran.
چکیده English

Tawhīd is the most fundamental belief and basis for the teachings of Islam. From the categories of Tawhīd, inherent monotheism is the basis and foundation of all branches of Tawhīd. Surah Tawhīd [Qur’an 112] as a credential of God's attributes is the most important manifestation of God's inherent monotheism in the Holy Qur’an. The term "Al-Ṣamad"whose meaning has become a source of conflict between Shia and Sunni Qur’anic exegetes, is one of the most important terms in the Qur'an that indicates inherent monotheism. Based on this, this research using the method of qualitative analysis examines the opinions of Shia and Sunni Qur’anic exegetes and the narratives of the two schools of thought about the term "Ṣamad"and the similarities and differences between these two groups regarding the inference of inherent monotheism from the term "Ṣamad". 
The most important findings of the research are that, from both the Shia and Sunni perspectives, the term "Ṣamad"has been interpreted in two main meanings: Someone whom everyone turns to in their needs and emptiness. However, the Shia explanation has a much higher depth, which indicates the simplicity of the divine essence and its unlimited nature.

کلیدواژه‌ها English

Comparative Exegesis
Ṣamad
Surah Tawhīd
inherent monotheism
Qur’anic exegetes of the two schools of thought
 قرآن کریم.
 ابن ابى حاتم، عبدالرحمن بن محمد، (1419ق): «تفسیرالقرآن العظیم»، ریاض، مکتبة نزار مصطفی الباز.
 ابن ابى زمنین، محمد بن عبدالله‏، (1424ق): «تفسیر ابن ابى زمنین»، بیروت، دار الکتب العلمیة.
 ابن بابویه، محمد بن على‏، (1398): « التوحید»، محقق/مصحح: حسینى، هاشم، ‏ قم، جامعه مدرسین‏ ایران.
 ابن بابویه، محمد بن على، (1378ق): «عیون أخبار الرضا علیه‌السلام»، ‏ محقق/مصحح: لاجوردى، مهدى، ‏ ‏ تهران، نشر جهان. 
 ابن بابویه، محمد بن على‏، (1362ش): «الخصال» محقق/ مصحح: غفارى، على اکبر، ‏ قم، جامعه مدرسین.
 ابن جوزى، عبدالرحمن بن على‏، (1422ق): «زاد المسیر فى علم التفسیر»، تحقیق: عبدالرزاق المهدی‏، بیروت، دار الکتاب العربی‏.
 ابن شعبه حرانى، حسن بن على، (1363ق): ‏ «تحف العقول»، ‏ محقق/مصحح: غفارى، على‌اکبر، ‏ قم، جامعه مدرسین. 
 ابن عاشور، محمد بن طاهر، (بی‌تا): «التحریر و التنویر»، بیروت، موسسه‌التاریخ‏.
 ابن عربى، محمد بن على، (1410ق): «رحمة من الرحمن فى تفسیر و اشارات القرآن»‏ دمشق، مطبعه نصر.
 ابن عربى، محمد بن على‏، (1422ق): «تفسیر ابن عربى»‏، بیروت‏، دار احیاء التراث العربی‏.
 ابن عطیه اندلسى عبدالحق بن غالب‏، (1422ق): «المحرر الوجیز فى تفسیر الکتاب العزیز»، بیروت، دارالکتب العلمیه‏.
 ابن قتیبه، عبدالله بن مسلم‏، (بی‌تا): «غریب القرآن»‏، بیروت، دار و مکتبة الهلال، .
 ابن کثیر، اسماعیل بن عمر، (1419ق): «تفسیر القرآن العظیم»، تحقیق: محمد حسین شمس الدین‏، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ 1.
 ابوالفتوح رازى، حسین بن على‏، (1408): «روض الجنان و روح الجنان فى تفسیرالقرآن»، تحقیق: محمد جعفر یاحقى و محمد مهدى ناصح‏، مشهد، بنیاد پژوهشهاى اسلامى آستان قدس رضوى‏، چاپ اول.
 آلوسى، سیدمحمود، (1415): «روح المعانى فى تفسیر القرآن العظیم»، تحقیق: على عبدالبارى عطیة، بیروت، دارالکتب العلمیه‏.
 برقى، احمد بن محمد بن خالد، (1371ق): «المحاسن»‏، محقق / مصحح: محدث، جلال الدین‏، قم، ‏ دار الکتب الإسلامیة.
 بغدادى، علاء الدین على بن محمد، (1415ق): «لباب التأویل فى معانى التنزیل»، تحقیق: محمد على شاهین‏، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ اول.
 بیضاوى، عبد الله بن عمر، (1418ق): «أنوار التنزیل و أسرار التأویل»، داراحیاء‌التراث العربى‏، تحقیق: محمد عبد الرحمن المرعشلى‏، بیروت، چاپ اول.
 تسترى، ابومحمد سهل بن عبدالله‏، (1423ق): «تفسیر التسترى»‏، بیروت‏، دارالکتب العلمیة.
ثعلبى نیشابورى ابو اسحاق احمد بن ابراهیم(1422ق): ‏«الکشف و البیان عن تفسیر القرآن»، بیروت: ‏ دار إحیاء التراث العربی‏.‏
 جرجانی، علی بن محمد، (1370ش): «التعریفات»، تهران، ناصرخسرو.
 حائرى تهرانى، میرسیدعلى، ‏ (1377ش): «مقتنیات‌الدرر و ملتقطات الثمر»، تهران، دار الکتب الاسلامیه‏.
 حسینى همدانى، سید محمد، (1404ق): «انوار درخشان»، تهران، کتابفروشى لطفى‏.
 راغب اصفهانی، أبو القاسم الحسین بن محمد المعروف بالراغب الأصفهانى، (1412ق): «مفردات القرآن الکریم»، المحقق: صفوان عدنان الداودی، دمشق، الناشر: دار القلم، الدار الشامیة، الطبعة الأولى.
رضایی اصفهانی، محمدعلی(2022): «مرجعیة القرآن العلمیة من وجهة نظر الباحثین مع الترکیز علی رؤى اإلمام الخامنئی القرآنیة»، الدراسات القرآنیه المعاصره., 1(1), 7-25. doi: 10.22034/dqm.2022.7392
 زمخشرى، محمود بن عمر(1407ق): «الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل»، بیروت، دار الکتاب العربی‏، چاپ سوم.
 زید بن على بن الحسین ؟ع؟ ، (1412ق): «تفسیر الشهید زید بن على المسمى تفسیر غریب القرآن»، بیروت، الدار العالمیة.
 سمرقندى، نصر بن محمد بن احمد، (بی‌تا): «بحر العلوم»، تحقیق: ابو سعید عمربن غلامحسن عمروى‏، بیروت، دارالفکر، چاپ اول.
 سید مرتضى علم الهدى، على بن حسین، (1431ق): «‏نفائس التأویل»‏، بیروت، ‏ شرکه الاعلمی للمطبوعات‏.
 سیوطى، عبدالرحمن بن ابى‏بکر، (1404ق): «الدر المنثور فى تفسیر المأثور»، ‏ قم، کتابخانه آیة الله مرعشى نجفى.
 شبر، سید عبد الله‏، (1407ق): «الجوهر الثمین فی تفسیر الکتاب المبین»‏، کویت‏، مکتبة الألفین‏.
 شریف الرضی، محمد بن حسین، (1414ق): ‏«نهج البلاغة» (للصبحی صالح)، محقق/ مصحح: صالح، ‏ قم، صبحی‏ هجرت.
 صادقى تهرانى، محمد، (1365ش): «الفرقان فى تفسیر القرآن بالقرآن»‏، قم‏، انتشارات فرهنگ اسلامى‏.
 صفی‌علیشاه حسن بن محمد باقر، (1378ش): «تفسیر صفى»، تهران، انتشارات منوچهرى‏، چاپ اول.
 طالقانى، سید محمود، (1362ش): «پرتوی از قرآن»، تهران، شرکت سهامى انتشار.
 طباطبایى، محمد حسین‏، (1417ق): «المیزان فى تفسیر القرآن»، قم، دفتر انتشارات اسلامى جامعه‏ى مدرسین حوزه علمیه.
 طبرسى، احمد بن على، (1403ق): «‏الإحتجاج على أهل اللجاج (للطبرسی)»، محقق/مصحح: خرسان، محمد باقر، ‏ مشهد، نشر مرتضى.
 طبرسى، فضل بن حسن‏، (1372ش): «مجمع البیان فى تفسیر القرآن»، تحقیق: محمد جواد بلاغى‏، تهران، انتشارات ناصر خسرو، چاپ سوم.
 طبرى، ابو جعفر محمد بن جریر، (1412ق): «جامع البیان فى تفسیر القرآن»، ‏ ‏بیروت‏، دارالمعرفه.
 طنطاوى، سید محمد، (بی‌تا): «التفسیر الوسیط للقرآن الکریم»‏، قاهره، دار نهضه مصر للطباعه و النشر.
 طوسى، محمد بن حسن‏، (بی‌تا): «التبیان فى تفسیر القرآن»‏، تحقیق: احمد قصیرعاملى‏، بیروت، دار احیاء التراث العربى‏.
 عاملى على بن حسین‏، (1413): «الوجیز فى تفسیر القرآن العزیز»، قم‏، دار القرآن الکریم‏.
 فخر رازى، محمد بن عمر، (1420ق): «مفاتیح الغیب»‏، بیروت، دار احیاء التراث العربی‏، چاپ سوم.
 فرات کوفى، فرات بن ابراهیم، (1410ق): «‏تفسیر فرات الکوفى»، ‏ ‏ تهران، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى.
 فراهیدی، أبو عبد الرحمن الخلیل بن أحمد بن عمرو بن تمیم الفراهیدی البصری، (بی‌تا): «العین»، المحقق: مهدی المخزومی، إبراهیم السامرائی، لبنان، دار ومکتبة الهلال.
 قمى مشهدى، محمد بن محمدرضا، (1368ش): «تفسیر کنز الدقائق و بحر الغرائب»‏، تحقیق: حسین درگاهى‏، تهران، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى‏.
 قمى، على بن ابراهیم‏، (1363ش): «تفسیر القمی»، تحقیق: طیب موسوى جزایرى‏، قم، بی‌جا، چاپ سوم.
 کلینى، محمد بن یعقوب، (1429ق): «‏کافی( ط- دار الحدیث)»، ‏ قم، دار الحدیث.
 ماوردى، على بن محمد، (بی‌تا): «النکت و العیون»‏، بیروت‏، دار الکتب العلمیة.
 مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى‏، (1403): «بحار الأنوار (ط - بیروت)»، بیروت، دار إحیاء التراث العربی‏.
 مصباح یزدی، محمدتقی، (1389ش): «مجموعه کتب آموزشی معارف قرآن، خداشناسی»، تحقیق و بازنگری: امیررضا اشرفی، قم: انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
 مکارم شیرازى، ناصر، (1371ش): «تفسیر نمونه»‏، تهران‏، دار الکتب الإسلامیة، چاپ دهم.
 مکارم شیرازى، ناصر، (1374ش): «تفسیر نمونه»، تهران، ‏ دارالکتب الإسلامیة.
 نیشابورى، محمود بن ابو الحسن، (1415): «‏إیجازالبیان عن معانی القرآن»، بیروت، ‏ دار الغرب الاسلامى‏.
 نیشابورى، نظام الدین حسن بن محمد، (1416): «تفسیر غرائب القرآن و رغائب الفرقان»، تحقیق: زکریا عمیرات‏، بیروت، دار الکتب العلمیه‏.
 واحدى نیشابورى، على بن احمد، (1415): «الوجیز فى تفسیر الکتاب العزیز»، ‏ بیروت، دار القلم. 
یوسفی مقدم، محمدصادق(1402): «بررسی و نقد روش علامه طباطبایی در انتخاب قرائت صحیح»، مطالعات قرائت قرآن، 11(20)، 157-176. doi: 10.22034/qer.2023.8456

  • تاریخ دریافت 17 آبان 1402
  • تاریخ بازنگری 03 اسفند 1402
  • تاریخ پذیرش 29 دی 1402
  • تاریخ انتشار 01 دی 1402