مطالعات تفسیر تطبیقی

مطالعات تفسیر تطبیقی

تحلیل تطبیقی مواجهه‌ی مؤلفان تفاسیر روایی شیعه با مسئله نسخ آیات صلح با آیات قتال

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری رشته علوم قرآن و حدیث، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.
2 دانشیار گروه قرآن و حدیث، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.
چکیده
باور برخی از مؤلفان آثار در زمینه‌ی مکاتب و جریان‌های تفسیری بر آن است که مؤلفان تفاسیر روایی بدون هیچ اجتهادی صرفاً به گردآوری روایات که غالباً به‌طور مستقیم به بخشی از الفاظ و عبارات آیات اشاره دارد پرداخته‌اند. برخلاف این باور، شواهد نشان می‌دهد که مؤلفان این تفاسیر به‌منظور کشف مراد آیات، دست‌کم در دو مقوله گزینش منابع و روایات اجتهاد کرده‌اند. در همین راستا، این پژوهش می‌کوشد با روش توصیفی- تحلیلی از طریق تطبیق تفاسیر روایی شیعی معروف به تبیین مصادیق اجتهادورزیِ مؤلفان آنها در مبحث نسخ آیات صلح با آیات قتال و بررسی عوامل اثرگذار بر آن بپردازد. ره‌آورد این تحقیق حاکی از آن است که این تفاسیر در مواردی از قبیل پرداختن یا نپرداختن به مقوله‌ی نسخ آیات صلح با آیات قتال، میزان پرداختن به این مبحث، ذکر یا عدم ذکر روایات متعارض و ارزیابی یا عدم ارزیابی روایات از سوی مفسر، متمایز از یکدیگر هستند. تفاوت در روش تفسیری مفسر، گزینش منبع از سوی مفسر و توجه به سیر کم‌شمردن موارد وقوع نسخ در تألیفات اسلامی در گذر زمان، از مهم‌ترین عوامل اثرگذار بر این تمایز عملکرد است. نمایان ساختن وجه تمایز تفاسیر روایی شیعه در مبحث نسخ آیات صلح با آیات قتال به عنوان مصداقی از مصادیق اجتهادورزی در تألیف تفاسیر روایی شیعه، اثرپذیری تفاسیر شیعی از منابع و مراجع اهل سنت در مقوله‌ی یادشده و تضعیف دیدگاه آقابزرگ طهرانی درباره‌ی تعیین مؤلف تفسیر قمی، از جمله یافته‌های این پژوهش است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

A Comparative Analysis of the Confrontation between the Shia Authors of Narrative Exegeses on the Abrogation of the Verses of Peace with the Verses of Fighting

نویسندگان English

Mahdi Pichan 1
Nosrat Nilsaz 2
1 PhD Candidate of Qur’an and Hadith Sciences, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran.
2 Associate Professor of Quran and Hadith Department, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran.
چکیده English

The belief of some of the authors of works in the exegetical schools and trends is that the authors of narrative exegeses have simply compiled traditions (hadiths) that often directly refer to some of the words and phrases of the verses without any independent reasoning (ijtihād). Contrary to this view, evidence suggests that that the authors of these exegeses exercised independent reasoning (ijtihād) at least in two areas—selection of hadith sources and relevant traditions (hadiths) —exercised independent reasoning (ijtihād) to uncover the meaning of the verses. In this regard, this research, using a descriptive-analytical method through the comparison of well-known Shia narrative exegeses, aims to elucidate the examples of independent reasoning (ijtihad) by their authors regarding the abrogation of Verses of Peace by the Verses on Fighting and to examine the factors influencing this process. The findings of this research indicate that these exegeses differ in several aspects from each other, such as whether they address the issue of abrogation of the Verses of Peace by the Verses of Fighting or not, the extent of their discussion on the topic, whether they mention conflicting traditions or not, and whether the exegetes evaluate these traditions or not. The differences in the exegete's interpretation method, the selection of the source by the exegetes, and their attention to the historical trend of diminishing occurrences of abrogation in Islamic writings over time are among the most significant factors influencing these distinctions. The study highlights the distinctiveness of Shiite narrative exegeses regarding the abrogation of Verses of Peace by the Verses of Fighting as an example of the exegetes’ interpretive reasoning (ijtihad) in the writing of the Shia narrative interpretations. Among the findings of this research is the influence of the Sunni sources on Shia exegeses in this area, as well as the weakening of Aqa Buzurg Tehrani's view regarding the authorship of Tafsir al-Qummi.

کلیدواژه‌ها English

Abrogation
Verses of Fighting
Verses of Peace
Shiite Narrative Exegeses
Role of the Author
قرآن کریم.
ابن‌بابویه، محمدبن علی (1362 ش): «الخصال»، تحقیق علی اکبر غفاری، قم: جامعه مدرسین.
ابن‌بابویه، محمدبن علی (1395 ق): «کمال الدین و تمام النعمة»، تهران: اسلامیه.
ابن‌فارس، احمدبن فارس (1404 ق): «معجم مقاییس اللغه»، قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
ابن‌منظور، محمدبن مکرم (1414 ق): «لسان العرب»، بیروت: دار صادر.
ابوزید، نصر حامد (1382 ش): «معنای متن»، ترجمه‌ی مرتضی کریمی‌نیا، تهران: طرح نو.
ایازی، محمدعلی (1373 ش): «سیر تطور تفاسیر شیعه»، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
بابایی، علی‌اکبر (1386 ش): «مکاتب تفسیری»، تهران: سمت- پژوهشکده حوزه و دانشگاه.
بحرانی، سیده‌اشم بن سلیمان (1374 ش): «البرهان فی تفسیر القرآن»، قم: مؤسسه بعثه.
پاورز، دیوید (1394 ش): «گونه تفسیری ناسخ و منسوخ قرآن»، رویکردهایی به تاریخ تفسیر قرآن، ترجمه‌ی سعید عدالت‌نژاد، تهران: انتشارات حکمت.
پوریزدان‏پناه، محیا؛ غروی، سعیده (1398 ش): «بررسی دیدگاه مفسران فریقین درباره نسخ آیه صلح»، مطالعات تفسیری، شماره 38، صص 127- 140.
ثعلبی، احمدبن ابراهیم (1422 ق): «الکشف و البیان»، بیروت: داراحیاء التراث العربی.
چگینی، رسول (1397 ش): «بررسی و نقد دیدگاه سلفیه جهادی پیرامون منسوخ شدن آیات گذشت و مدارا با نزول آیات قتال»، صراط، شماره 16، صص 15- 44.
حویزی، عبدعلی بن جمعه (1415 ق): «نورالثقلین»، تحقیق سیدهاشم رسولی محلاتی، قم: اسماعیلیان.
خوئی، سید ابوالقاسم (1408 ق): «البیان»، بیروت: دارالزهراء.
دباغ، احسان؛ رضوان‏طلب، محمدرضا (1399 ش): «علت‌یابی اندیشه تکفیر مسلمانان در تفسیر قرآن کریم»، مطالعات تفسیری، شماره 41، صص 75- 86.
رستم‏نژاد، مهدی (1377 ش): «نقدی بر موضوع نسخ آیات صفح»، کیهان اندیشه، شماره 80، صص 130- 135.
زلمی، مصطفی ابراهیم (1393 ش): «رفع ابهام نسخ در قرآن»، ترجمه‌ی ابوبکر حسن‌زاده، سنندج: آراس.
سلطانی، اسماعیل (1388 ش): «روابط خارجی دولت اسلامی از دیدگاه قرآن کریم؛ جنگ یا صلح؟»، معرفت، شماره 143، صص 69- 94.
سیوطی، عبدالرحمن (1395 ش): «الاتقان»، ترجمه مهدی حائری قزوینی، تهران: امیرکبیر.
شاطبی، ابراهیم‌بن موسی (1417 ق): «المؤافقات»، مصر: دار ابن‌عفان.
شبیری، محمدجواد (1382 ش): «تفسیر علی‌بن ابراهیم قمی»، دانشنامه جهان اسلام، تهران: بنیاد دائرةالمعارف اسلامی.
شهرستانی، محمدبن عبدالکریم (1350 ش): «الملل و النحل»، تهران: اقبال.
طبری، محمدبن جریر (1412 ق): «جامع البیان»، بیروت: دارالمعرفة.
طبرسی، فضل‌بن حسن (1372 ش): «مجمع البیان»، تهران: انتشارات ناصرخسرو.
طوسی، محمدبن حسن (بی‌تا): «التبیان فی تفسیر القرآن»، بیروت: داراحیاء التراث العربی.
طوسی، محمدبن حسن (1407 ق): «تهذیب الاحکام»، تحقیق حسن خرسان، تهران: دارالکتب الاسلامیة.
طهرانی، شیخ آقابزرگ (1408 ق): «الذریعة الی تصانیف الشیعة»، قم و تهران: اسماعیلیان و کتابخانه اسلامیه.
عباس زاده، شهربانو، موسوی، سید محسن(1403): «بررسی مبنای روایی شیخ طبرسی در ترجیح قرائت صحیح با تأکید بر قرائات اهل‌بیت(ع)، مطالعات قرائت قرآن،  12(22)، 43-64. 10.22034/qer.2024.9443
عمیدزنجانی، عباسعلی (1373 ش): «مبانی و روش‌های تفسیر قرآن»، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
عیاشی، محمدبن مسعود (1380 ق): «کتاب التفسیر»، تحقیق سیدهاشم رسولی محلاتی، تهران: چاپخانه علمیه.
فرات کوفی، فرات بن ابراهیم (1410 ق): «تفسیر فرات کوفی»، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد.
فیض کاشانی، ملامحسن (1415 ق): «الصافی»، تحقیق حسین اعلمی، تهران: مکتبه الصدر.
قاسم‌بن سلام (1418 ق): «الناسخ و المنسوخ»، تحقیق محمدبن صالح المدیفر، ریاض: مکتبة الرشد.
قاسم‌پور، محسن؛ حاجی اکبری، فاطمه (1397 ش): «بررسی تاریخی درون‌مایه نگارش‌های ناسخ و منسوخ در سده سوم و چهارم»، مطالعات تاریخی قرآن و حدیث، شماره 63، صص 10-35.
قمی، علی‌بن ابراهیم (1404 ق): «تفسیر القمی»، تحقیق طیب موسوی جزائری، قم: دارالکتاب.
کلینی، محمدبن یعقوب (1407 ق): «الکافی»، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
لطفی، علی‏اکبر (1396 ش): «نقد دیدگاه سلفیه جهادی درباره جهاد ابتدایی با تکیه‌بر آیه 5 سوره توبه»، سراج منیر، شماره 27، صص 35- 58.
محمدی، محمدحسین، اخلاقی، محمد یحیی، امینی تهرانی، محمد(1401ش): «قرائات و حجیت آن از منظر ابوجعفر طبری و امین‌الاسلام طبرسی»، مطالعات قرائت قرآن، 10(19)، 289-311. 10.22034/qer.2023.7598
معرفت، محمدهادی (1394 ش): «تفسیر و مفسران»، قم: انتشارات تمهید.
معرفت، محمدهادی (1398 ش): «علوم قرآنی»، قم: تمهید.
موسوی مقدم، سیدمحمد؛ محمدی، حسین (1395 ش): «گونه شناسی آیات قتال و صلح با کافران و رفع تعارض آن‌ها»، قرآن، فقه و حقوق اسلامی، سال سوم، شماره 5، صص 117- 144.
مهدوی راد، محمدعلی، اکبری، زهرا؛ بهرامی، محمدحسین (1399 ش): «شناخت و بررسی حوزه حدیثی طبرستان»، علوم حدیث، شماره 97، ص 93- 116.
نَحّاس، احمدبن محمد (1408 ق): «الناسخ و المنسوخ»، کویت: مکتبة الفلاح.
نشار، علی سامی (1429 ق): «نشأة الفکر الفلسفی الاسلامی»، قاهره: دارالسلام.
نوبختی، حسن‌بن موسی (1355 ق): «فرق الشیعة»، نجف: مطبعة الحیدریة.
ولوی، علی‌محمد (1367 ش): «تاریخ علم کلام و مذاهب اسلامی»، تهران: بعثت.

  • تاریخ دریافت 04 بهمن 1402
  • تاریخ بازنگری 07 فروردین 1403
  • تاریخ پذیرش 11 فروردین 1403
  • تاریخ انتشار 01 شهریور 1403