مطالعات تفسیر تطبیقی

مطالعات تفسیر تطبیقی

واکاوی تفسیری آیه 16 نساء با رویکرد انتقادی متمرکز بر سیاق

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران.
چکیده
ازجمله مقوله‌های مهم در ساحت تفسیر قرآن، مداقه در نظرات تفسیری و واکاوی دلایل مفسران در اقناع‌سازی پرسش‌های مطرح پیرامون آیات است. آیه 16 سوره نساء ازجمله آیاتی است که نظرات مختلف تفسیری و پرسش‌های فراوانی راجع به نسخ یا عدم نسخ آیه، موضوع آیه و مشمولان آیه را به خود اختصاص داده است و نقدهای بسیار به دلایل و نظرات گفته‌شده وارد است؛ ازاین‌رو، پژوهش حاضر به روش توصیفی تحلیلی و با بررسی لغوی و اهتمام به سیاق آیات و پیوند معنایی آیه با آیات طرفین خود ضمن تشریح ضعف و کاستی‌های تفسیری موجود، سعی در تبیین دیدگاه جدید نموده است. نتیجه حاصل آنکه، آیه 16 در اتصال به آیه قبل و بعد خود در پی تبیین احکام مربوط به خانواده اسلامی و جهت تطهیر بیوت از خیانت، آلودگی و اختلاط ارحام پس از آیات ارث و دیگر احکام آمده است؛ بنابراین آیه مربوط به مرد و زنی از خانواده اسلامی است که به سمت خیانت جنسی به یکدیگر بروند؛ توجه به این امر و دقت در کاربست لغات، رویکردی غیر ازنظر مشهور مفسران را افاده می‌کند. در این رویکرد، هیچ نسخی در این آیه و آیه قبلش اتفاق نیفتاده است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Exegetical Analysis of Verse 16 of Surah An-Nisa with a Critical Approach Focused on Context

نویسنده English

mahbubeh mousaeipour
Assistant Professor, Department of Qur'anic and Hadith Sciences, Payam Noor University, Tehran, Iran.
چکیده English

One of the important aspects of Qur'anic exegesis is the careful examination of exegetical opinions and the analysis of the reasons behind scholars' arguments in addressing questions raised regarding specific verses. Verse 16 of Qur’an 3 [Surah An-Nisā] is one of those verses that has generated various exegetical opinions and numerous questions about its abrogation or non-abrogation, the subject of the verse, and its intended addressees. Many critiques have been made against the reasons and opinions provided. Therefore, this study, employing a descriptive-analytical method, explores the linguistic analysis, attention to the context of the verse, and its semantic connection with the surrounding verses. It aims to clarify the weaknesses and shortcomings in the existing interpretations and propose a new perspective. The findings suggest that Verse 16 when connected to the preceding and following verses, addresses Islamic family laws, particularly focusing on purifying homes from infidelity, corruption, and illicit family relationships after the verses on inheritance and other related rulings. Thus, this verse pertains to a man and a woman from an Islamic family who are involved in sexual infidelity toward each other. Attention to this context, along with a precise understanding of the vocabulary used, leads to an interpretation different from the common view of many Qur’anic exegetes. According to this approach, there is no abrogation in this verse or the verse preceding it.

کلیدواژه‌ها English

Verse 16 of An-Nisa
Qur'anic exegetes
Critical approach
Abrogation
Context
Islamic family
قرآن کریم، ترجمه فولادوند.
‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏ زمخشری، محمود بن عمر، (1399 ق): «أساس البلاغه»، بیروت: دارصادر.
ابن أثیرجزری، مبارک بن ابی الکرم، (1364 ش): «النهایه فی غریب الحدیث و الأثر»، قم: مؤسسه اسماعیلیان.
ابن سیده، علی بن اسماعیل، (1421 ق): «المحکم و المحیط الاعظم»، محقق: هنداوی، بیروت: دارالکتب العلمیه.
ابن عاشور، محمد طاهر، (1420 ق): «التحریر و التنویر»، بیروت: مؤسسه التاریخ العربی.
ابن عطیه، عبدالحق، (1422 ق): «المحررالوجیز فی تفسیرالکتاب العزیز»، بیروت: دارالکتب العلمیه.
ابن فارس، احمد، (1404 ق): «معجم مقاییس اللغه»، محقق: هارون، عبدالسلام، قم: مکتب الاعلام الاسلامی، چ 1.
ابن منظور، محمدبن مکرم، (1414 ق): «لسان العرب»، بیروت: دارصادر، چ 3.
ابوالفتوح رازی، حسین بن محمود، (1408 ق): «روض الجنان و روح الجنان فی تفسیرالقرآن»، مشهد: آستان قدس رضوی.
اتحادی، سیده فرناز، (1401 ش): «بررسی تطبیقی نظر علامه طباطبایی و آیت الله خویی در تفسیر المیزان و البیان فی القرآن» (بررسی موردی وقوع نسخ در آیات 15 و 16 نساء)، نشریه مطالعات تاویلی قرآن، دوره 4، شماره 8، صص: 192-213.
ازهری، محمدبن احمد، (1421 ق): «تهذیب اللغه»، بیروت: داراحیاءالتراث العربی، چ 1.
اشکوری، محمد بن علی، (1373 ش): «تفسیر شریف لاهیجی»، تهران: نشر داد.
امینی تهرانی، محمد، ایمانی، محمد افضل، شهیدی‌پور، محمدرضا(1399): بررسی قواعد احتجاج در قرائات در آثار دانشمندان اسلامی. مطالعات قرائت قرآن، 8(15)، 185-204. 10.22034/qer.2021.5444
بغوی، حسین بن مسعود، (1420 ق): «تفسیرالبغوی (معالم التنزیل)»، بیروت: داراحیاءالتراث العربی.
بقاعی، ابراهیم بن عمر، (1427 ق): «نظم الدرر فی تناسب الآیات و السور»، بیروت: دارالکتب العلمیه.
بیضاوی، عبدالله عمر، (1418 ق): «انوار التنزیل و اسرار التأویل»، بیروت: داراحیاءالتراث العربی، چ 1.
ثعالبی، عبدالرحمن بن محمد، (1418 ق): «الجواهرالحسان فی تفسیر القرآن»، محقق: ابوسنه، عبدالفتاح، بیروت: داراحیاءالتراث العربی.
ثعلبی، احمد بن محمد، (1422 ق): «الکشف و البیان»، بیروت: داراحیاءالتراث العربی.
جوادی آملی، عبد الله، (16/5/1400): «تفسیر آیات 15 و 16 نساء»، جلسه 58، سایت ایران صدا.
خوئی، ابوالقاسم، (بی تا): «البیان فی تفسیرالقرآن»، بیروت: دارالزهراء.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد، (1412 ق): «مفردات الفاظ قرآن»، بیروت: دارالقلم.
زرگوش نسب، عبدالجبار، (1396 ش)، «واکاوی تعارض ظاهری آیات مربوط به حکم زانیه»، نشریه پژوهشنامه معارف قرآنی، دوره 8، شماره 31، صص 111-128.
زبیدی، محمدبن محمد، (1414 ق): «تاج العروس من جواهر القاموس»، بیروت: دارالفکر.
زمخشری، محمود بن عمر، (1407 ق): «تفسیر الکشاف»، مصحح: حسین احمد، بیروت: دارالکتاب العربی.
سمرقندی، نصربن محمد، (1416 ق): «بحرالعلوم»، بیروت: دارالفکر.
سیدقطب، ابراهیم حسین الشاربی، (1412 ق): «فی ظلال القرآن»، قاهره: دارالشروق.
سیوطی، عبدالرحمن بن ابی بکر، (1404 ق): «الدرالمنثور فی التفسیر بالمأثور»، قم: کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی.
شرتونی، سعید، (1374 ش): «اقرب الموارد فی فصح العربیه و الشوارد»، تهران: دارالاسوه.
طالقانی، محمود، (1362 ش): «پرتوی از قرآن»، تهران: شرکت سهامی انتشار.
طباطبایی، محمد حسین، (1390 ق): «المیزان فی تفسیر القرآن»، بیروت: موسسه الاعلمی للمطبوعات.
طبرانی، سلیمان بن احمد، (2008 م): «التفسیرالکبیر»، اردن: دارالکتاب الثقافی.
طبرسی، فضل بن حسن، (1372 ش): «مجمع البیان فی تفسیرالقرآن»، تهران: ناصرخسرو.
طبری، محمدبن جریر، (1412 ق): «جامع البیان فی تفسیر القرآن»، بیروت: دارالمعرفه.
طوسی، محمد بن حسن، (بی تا): «التبیان فی تفسیرالقرآن»، بیروت: دارحیاء التراث العربی.
علوی‌مهر، حسین، سرووند، اکرم(1402): بررسی و نقد نظریه «خودارجاعی قرآن» در دانشنامه الیور لیمن با تأکید بر اندیشه‌های مقام معظم رهبری. قرآن پژوهی خاورشناسان، 18(35)، 75-98، 10.22034/jqopv.2024.9095
فخر رازی، محمد بن عمر، (1420 ق): «مفاتیح الغیب»، بیروت: داراحیاءالتراث العربی، چ 3.
فراء، یحیی بن زیاد، (1980 م): «معانی القرآن»، قاهره: الهیئه المصریه للکتاب.
فراهیدی، خلیل بن احمد، (1409 م): «العین»، قم: دارالهجره.
فضل‌الله، محمد حسین، (1419 ق): «من وحی القرآن»، بیروت: دار الملاک.
فیروزآبادی، محمدبن یعقوب، (1415 ق): «القاموس المحیط»، بیروت: دارالکتب العلمیه.
قانعی، علی، ابراهیمی، لیلا، درستی، مهدی(1401): نقد و بررسی مدخل همسران پیامبر از دایرةالمعارف قرآن لیدنEQ.  قرآن پژوهی خاورشناسان ،17(33)، 39-60، 10.22034/jqopv.2023.7601
قرشی، سیدعلی اکبر، (1371 ش): «قاموس قرآن»، تهران: دارالکتب الاسلامیه. چ 6.
قرطبی، محمدبن احمد، (1364 ش): «الجامع لاحکام القرآن»، تهران: ناصرخسرو.
گنجی و دیگران، فاطمه، (1401 ش): «معناشناسی واژه صلح در قرآن کریم با تکیه بر روابط همنشینی و جانشینی»، نشریه مطالعات قرآنی وفرهنگ اسلامی، سال 6، شماره 3، صص 136-109.
مرکز فرهنگ و معارف قرآن، (1388): «دایرة‌المعارف قرآن کریم»، قم: بوستان کتاب.
مصطفی، ابراهیم، (1989 م): «المعجم الوسیط»، ترکیه: دارالدعوه.
معلوف، لویس، (1365 ق): «المنجد فی اللغه»، قم: اسماعیلیان.
مغنیه، محمد جواد، (1424 ق): «الکاشف»، قم: دارالکتاب الاسلامی.
مقاتل بن سلیمان، (1423 ق): «تفسیر مقاتل بن سلیمان»، بیروت: داراحیاء التراث العربی.
مکارم شیرازی، ناصر، (1371 ش): «تفسیر نمونه»، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
نحاس، احمد بن احمد، (1421 ق): «اعراب القرآن»، بیروت: دارالکتب العلمیه.
نریمانی و دیگران، زهره، (1401 ش): «تحلیل و ارزیابی کاربست واژگان مرض، اذی، ضرر و سقم در قرآن با تکیه بر تفسیر قرآن به قرآن»، نشریه پژوهشنامه معارف قرآنی، سال سیزدهم، شماره 50، صص 228-201.
یوسفی مقدم، محمدصادق(1402): بررسی و نقد روش علامه طباطبایی در انتخاب قرائت صحیح، مطالعات قرائت قرآن، 11(20)، 157-176،10.22034/qer.2023.8456

  • تاریخ دریافت 04 دی 1402
  • تاریخ بازنگری 22 اسفند 1402
  • تاریخ پذیرش 03 تیر 1403
  • تاریخ انتشار 01 شهریور 1403