مطالعات تفسیر تطبیقی

مطالعات تفسیر تطبیقی

بررسی انتساب صفات تعدّی و ظلم به خداوند از منظر مفسّران با تکیه‌بر دیدگاه طبرسی و فخر رازی

نوع مقاله : مقاله ترویجی

نویسنده
استادیار گروه معارف، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران
چکیده
برخی از اوصافی که در قرآن کریم به خداوند نسبت داده‌شده است، زمینه انتساب ظلم و تعدّی به ساحت قدسی پروردگار را فراهم می‌کند که از آن جمله می‌توان به اِستهزاء الهی، مکر، کید، اِضلال و اِمداد در طغیان اشاره کرد. این نوع صفات اگر به معنای ظاهری آن حمل شود، منجر به وجود نقص برای خداوند می‌گردد. مقاله حاضر با هدف روشن نمودن مراد از آن صفات ازنظر مفسّران، با تکیه‌بر دیدگاه طبرسی و فخر رازی نگاشته شده است. روش مقاله، توصیفی- تحلیلی است و بر اساس یافته‌های تحقیق، می‌توان کاربرد واژه استهزاء برای خداوند را از باب مُشاکله برشمرد و مقصود از آن را کیفر و مجازات مسخره کنندگان، تحقیر جایگاه و شأن آن‌ها، سلب توفیق و تأیید الهی به شمار آورد. مکر و کید خداوند از باب مُزاوجت کلام به‌کاررفته و آن تدبیری دقیق، حساب‌شده و عادلانه در عقوبت دشمنان خداوند است که مکر شوندگان از آن آگاهی ندارند. همچنین این نوع مکر و کید را می‌توان نوعی مهلت دادن و استدراج دانست. خداوند اضلال ابتدایی ندارد؛ ازاین‌رو اضلال الهی، نوعی مجازات است که بعد از کفران و عصیان محقق می‌شود. آنگاه‌که فردی خودش گمراهی را بخواهد و در آن پیش رود، خداوند او را وانهاده و هدایت نمی‌کند و همین هدایت نکردن، خودْ نوعی گمراهی است. امداد در طغیان را نیز می‌توان نوعی مهلت دادن و استدراج دانست و این بدترین عذاب الهی است که در آیات متعدّد و روایات معتبر، از آن به واگذاشتن انسان تعبیر شده است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Examining the Attribution of Transgression and Oppression to God from the Perspectives of Qur'anic Exegetes, Focusing on The Views of Ṭabarsī and Fakhr Al-Din Al-Rāzī

نویسنده English

yoones ashrafi amin
Assistant Professor, Department of Education, Payam Noor University, Tehran, Iran
چکیده English

Some of the attributes ascribed to God in the Holy Qur'an create a basis for attributing oppression and transgression to the Most Sacred Being. Among these attributes are mockery, deceit, misleading, and support in rebellion. If these types of attributes are taken esoterically, they imply a deficiency in God. This article aims to clarify the actual meaning of these attributes according to Qur'anic exegetes, focusing on the views of Ṭabarsī and Fakhr al-Din al- Rāzī. The methodology adopted in this paper is descriptive-analytical. Based on the findings, the term "mockery" when applied to God can be understood as a form of punishment for mockers, humiliating their status and dignity, and withdrawing divine support and guidance. The terms "deceit" and "plot" attributed to God are used in a rhetorical sense, indicating a precise, calculated, and just strategy in punishing God's enemies—one that those who plot against Him are unaware of. This type of deceit can also be seen as a form of granting respite and entrapment. God does not initiate leading astray; therefore, divine misguidance is a form of punishment that occurs after ingratitude and rebellion. When an individual chooses to pursue misguidance, God abandons them and does not guide them; this withholding of guidance itself constitutes a form of misguidance. Support in rebellion can also be viewed as a type of granting respite and entrapment, which is considered the worst form of divine punishment, often described in various verses and credible traditions as abandoning a person.

کلیدواژه‌ها English

Attributes of God in the Qur'an
Exegesis and Allegorical interpretation
Determinism and free will
Retribution
Resurrection
Ṭabarsī
Fakhr al- Rāzī
قرآن کریم، ترجمه محمدمهدی فولادوند.
آلوسی، سید محمود (1415 ق): «روح المعانی فی تفسیر القرآن‌العظیم»، بیروت: دارالکتب العلمیه.
ابن عربی، ابوعبدالله محی‌الدین محمد (1422 ق): «تفسیر ابن عربی»، تحقیق سمیر مصطفی رباب، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
ابن عطیه اندلسی، عبدالحق بن غالب (1422 ق): «المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز»، تحقیق عبدالسلام عبدالشافی محمد، بیروت: دارالکتب العلمیه.
ابن منظور، محمدبن مکرم (1414 ق): «لسان‌العرب»، بیروت: دار صادر.
راغب، حسین بن محمد (1412 ق): «المفردات فی غریب القرآن»، تحقیق صفوان عدنان داودی، بیروت: دارالمعرفه.
بیات، جمشید و صمد عبدالهی عابد، (1394)، «تحلیل تفسیری عبارات متضمّن استهزا در آیات قرآن»، پژوهشنامه معارف قرآنی، دوره 6، شماره 20، خرداد 1394، صص 29-62.
بیضاوی، عبدالله بن عمر (1418 ق): «أنوار التنزیل و أسرار التأویل»، تحقیق محمد عبدالرحمن المرعشلی، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
جعفری، یعقوب (بی‌تا): «کوثر»، بی‌نا، بی‌جا.
جوادی آملی، عبدالله (1388): «تسنیم»، تحقیق علی اسلامی، قم: اسراء.
جوادی آملی، عبدالله (1389): «حکمت نظری و عملی در نهج‌البلاغه»، قم: اسراء.
دستغیب، سید عبدالحسین، (1391)، «عدل»، قم: انتشارات اسلامی.
زمخشری، محمود (1407 ق): «الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل»، بیروت: دار الکتاب العربی.
سید رضی (1387): «نهج‌البلاغه»، ترجمه سید جعفر شهیدی، تهران: علمی و فرهنگی.
شریفی نسب، حامد، بهادری جهرمی، روح الله(1403): «رویکرد تفسیر طبری به قرائات بویژه حفص از قرائت عاصم»، مطالعات قرائت قرآن، 12(22)، 85-118،   10.22034/qer.2024.9445
شعبان‏پور محمد و طیبه یزدان‏مدد، (1394)، «انتساب هدایت و اضلال به خدا در قرآن از دیدگاه علاّمه طباطبائی و فخر رازی»، دوفصلنامه اندیشه علامه طباطبایی، دوره 2، شماره 3، اسفند 1394، صص 99-120.
شکرانی‏پور، وجیهه و محسن خوش‏فر، (1401)، «استهزاء الهی در آیة 15 بقره از نظر مفسران فریقین»، دوفصلنامه تفسیر پژوهی، دوره 9، شماره 17، شهریور 1401، ص 251-272.
صدرالمتالهین، محمد بن ابراهیم (1366): «تفسیر القرآن‌الکریم»، قم: بیدار.
طباطبایی، سید محمد حسین (1417 ق): «تفسیر المیزان»، قم: انتشارات اسلامی.
طبرسی، فضل بن حسن (1372): «مجمع البیان فی تفسیرالقرآن»، تحقیق محمد جواد بلاغی، تهران: ناصرخسرو.
طریحی، فخرالدین (1375): «مجمع‌البحرین»، تحقیق سیداحمد حسینی، تهران: کتاب‌فروشی مرتضوی.
طوسی محمد بن حسن (بی‌تا): «التبیان فی تفسیر القرآن»، تحقیق احمد قصیر عاملی، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
عباس زاده، شهربانو، موسوی، سید محسن(1403): «بررسی مبنای روایی شیخ طبرسی در ترجیح قرائت صحیح با تأکید بر قرائات اهل‌بیت(ع)، مطالعات قرائت قرآن، 12(22), 43-64. 10.22034/qer.2024.9443
فراهیدی، خلیل بن احمد (1410 ق): «کتاب العین»، قم: هجرت.
فتاحی‏زاده، فتحیه و همکاران، (1396)، «معناشناسی اضلال الهی در قرآن کریم»، پژوهشنامه تفسیر و زبان قرآن، دوره 5، شماره 2، فروردین 1396، صص 199-216.
فخرالدین رازی، ابوعبدالله محمد بن عمر (1420 ق): «مفاتیح الغیب»، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
فضل‌الله، سید محمدحسین (1419 ق): «تفسیر من وحی القرآن»، بیروت: دار الملاک للطباعة و النشر.
قدردان قراملکی، محمد حسن، (1397)، «پاسخ به شبهات کلامی»، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
قرشی، سیدعلی‌اکبر (1371): «قاموس قرآن»، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
گراوند، نجمیه، اکبرنژاد، مهدی، حسینی نیا، سیدمحمدرضا(1398): «دیدگاه شیخ امین الاسلام طبرسی درمورد قرائات»، مطالعات قرائت قرآن، 7(12), 153-168. 10.22034/qer.2019.2716
محمدی، محمدحسین، اخلاقی، محمد یحیی، امینی تهرانی، محمد(1401): «قرائات و حجیت آن از منظر ابوجعفر طبری و امین‌الاسلام طبرسی»، مطالعات قرائت قرآن، 10(19), 289-311. 10.22034/qer.2023.7598
محمدی، ناصر (1388): «بازخوانی برداشت ملاصدرا از زبان قرآن در اسماء و صفات الاهی»، فصلنامه علمی پژوهشی اندیشه نوین دینی، شماره 17، تابستان 1388، صص 177-205.
مصباح یزدی، محمد تقی، (1384)، «آموزش عقاید»، تهران: شرکت چاپ و نشر بین‏الملل.
مصطفوی، حسن (1360 ق): «التحقیق فی کلمات القرآن‌الکریم»، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
مطهری، مرتضی، (1376)، «عدل الهی»، تهران: صدرا.
معرفت، محمدهادی (1390): «تفسیر و مفسران»، قم: موسسه فرهنگی تمهید.
میبدی، رشیدالدین، احمد بن ابی سعد (1371): «کشف الأسرار و عدة الأبرار»، تحقیق علی اصغر حکمت، تهران: امیرکبیر.
میری، سید محمد حسین و اسماء نریمانی اصل، (1399)، «بررسی تطبیقی اسناد استهزاء به خداوند متعال از منظر مفسران فریقین با تأکید بر دیدگاه آیت الله جوادی آملی»، دوفصلنامه مطالعات تفسیر تطبیقی، دوره 5، شماره 2، اسفند 1399، صص 7-21.
نیشابوری، محمود بن ابوالحسن (1415 ق): «إیجاز البیان عن معانی‌القرآن»، تحقیق دکتر حنیف بن حسن‌القاسمی، بیروت: دارالغرب الاسلامی.
یعقوبخانی، مرتضی، اکرادلو، لیلا(1399): «تحلیل بازتاب قرائات منسوب به معصومین (ع) درتفسیر تبیان و مجمع البیان»، مطالعات قرائت قرآن، 8(15), 109-128. 10.22034/qer.2021.5441

  • تاریخ دریافت 28 آذر 1402
  • تاریخ بازنگری 20 خرداد 1403
  • تاریخ پذیرش 08 تیر 1403
  • تاریخ انتشار 01 شهریور 1403