مطالعات تفسیر تطبیقی

مطالعات تفسیر تطبیقی

چالش (نا) برابری جنسیتی در گفتمان فکری مدرن؛ بررسی خوانش‌های عصری از «لِلرِّجالِ عَلَیهِنَّ دَرَجَةٌ» با رویکرد تفسیر تطبیقی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه معارف اسلامی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران.
چکیده
یکی از بحث‌برانگیزترین گزاره‌های قرآنی که در انتقال به دورة مدرن، نوعی از نابرابری جنسیتی میان مردان و زنان را به اذهان متبادر ساخته، گزاره <لِلرِّجالِ عَلَیهِنَّ دَرَجَةٌ> (بقره/228) است. عالمان تفسیر در سده‌های متقدم و میانة هجری با اثرپذیری از منقولاتِ منتسب به صحابه و تابعان، بر این باور بوده‌اند که مقصود از این گزاره، برتری مطلقِ مردان بر زنان از حیث حقوقی یا تکوینی است. این خوانش‌ها تا آستانة سدة چهاردهم هجری از رواج برخوردار بوده است؛ اما در گذار به دورة معاصر و مطرح شدنِ مجموعه‌ای از دغدغه‌ها و پرسش‌های نوظهور در جهان اسلام، زمینه‌های فرهنگی و اجتماعی برای فاصله گرفتن از سنت‌های دیرپای تفسیری و پیدایی خوانش‌های توجیه‌پذیر متناسب با شرایط و اقتضائات دورة مدرن فراهم آمد؛ ازاین‌رو، در پژوهشِ حاضر تلاش می‌شود با تمرکز بر تفاسیرِ شاخصِ فریقین در دوره معاصر، دیدگاه‌های جدیدِ تفسیری درباره این گزارة قرآنی، با رویکرد تطبیقی مورد مطالعه قرار گیرد. این پژوهش توانست چارچوب‌های نظری برای شکل‌گیری این دیدگاه‌های جدیدِ تفسیری را از یکدیگر بازشناسد که عبارت‌اند از: برجسته‌سازی انگارة تکلیف به‌جای حق، برجسته‌سازی انگارة تفاوت به‌جای برتری و جایگزینی انگارة برتریِ نسبی به‌جای برتریِ مطلق.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

The Challenge of Gender Inequality in Modern Intellectual Discourse: A Study of Contemporary Interpretations of "Men have a degree above them" with a Comparative Exegetical Approach

نویسنده English

Mohammad Hassan Shirzad
Assistant Professor, Department of Islamic Studies, Mazandaran University, Babolsar, Iran.
چکیده English

One of the most debated Qur’anic verses that have, in the transition to the modern era, suggested a form of gender inequality between men and women is the verse "Men have a degree above them [women]" (Qur’an 2: 228). Early and medieval exegetes, influenced by narrations attributed to the Companions and their Followers (Tābi‘ūn), believed that this statement indicated the absolute superiority of men over women, either in terms of rights or in a creational sense. These interpretations prevailed until the threshold of the 14th Hijri century. However, as the Muslim world transitioned into the contemporary period and new concerns and questions emerged, the cultural and social conditions were set for a shift away from long-established exegetical traditions and the rise of interpretations that are more justifiable in light of modern circumstances and demands. Therefore, this study aims to focus on the prominent exegeses from both Sunni and Shiite scholars in the contemporary period, exploring new interpretive perspectives on this Qur'anic verse through a comparative approach. The research identifies the theoretical frameworks that have shaped these new interpretative viewpoints, which include: emphasizing the notion of duty over that of rights, highlighting the concept of difference instead of superiority, and replacing the idea of absolute superiority with that of relative superiority.

کلیدواژه‌ها English

Comparative exegesis
Contemporary interpretation
Gender equality
Gender discrimination
Women in the Qur'an
قرآن کریم.
آل سعدی، عبدالرحمان بن ناصر (1408 ق): «تیسیر الکریم الرحمان فی تفسیر کلام المنان»، بیروت: مکتبة النهضة العربیة.
آلوسی، سید محمود (1415 ق): «روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی»، به کوشش علی عبدالباری عطیة، بیروت: دار الکتب العلمیة.
ابن ابی جامع، علی بن حسین (1413 ق): «الوجیز فی تفسیر القرآن العزیز»، به کوشش مالک محمودی، قم: دار القرآن الکریم.
ابن ابی حاتم رازی، عبدالرحمان بن محمد (1419 ق): «تفسیر القرآن العظیم»، به کوشش اسعد محمد الطیب، ریاض: مکتبة نزار مصطفی الباز.
ابن ابی شیبه، عبدالله بن محمد (1409 ق): «المصنف»، به کوشش کمال یوسف، ریاض: مکتبة الرشد.
ابن بابویه، محمد بن علی (1413 ق): «من لایحضره الفقیه»، به کوشش علی اکبر غفاری، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
ابن جوزی، عبدالرحمان بن علی (1422 ق): «زاد المسیر فی علم التفسیر»، به کوشش عبدالرزاق المهدی، بیروت: دار الکتاب العربی.
ابن عادل، عمر بن علی (1419 ق): «اللباب فی علوم الکتاب»، به کوشش عادل احمد عبدالموجود و شیخ علی محمد معوض، بیروت: دار الکتب العلمیة.
ابن عاشور، محمد بن طاهر (1420 ق): «التحریر و التنویر»، بیروت: مؤسسة التاریخ العربی.
ابن العربی، محمد بن عبدالله (1408 ق): «أحکام القرآن»، به کوشش علی محمد البجاوی، بیروت: دار الجیل.
ابن عطیه، عبدالحق بن غالب (1422 ق): «المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز»، به کوشش عبدالسلام عبدالشافی محمد، بیروت: دار الکتب العلمیة.
ابن قتیبه، عبدالله بن مسلم (1411 ق): «تفسیر غریب القرآن»، به کوشش ابراهیم محمد رمضان، بیروت: دار و مکتبة الهلال.
ابن ماجه، محمد بن یزید (بی‌تا): «السنن»، به کوشش محمد فؤاد عبدالباقی، بیروت: دار الفکر.
ابوالفتوح رازی، حسین بن علی (1408 ق): «روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن»، به کوشش محمدجعفر یاحقی و محمدمهدی ناصح، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.
اسفراینی، شاهفور بن طاهر (1375 ش): «تاج التراجم فی تفسیر القرآن للأعاجم»، به کوشش نجیب مایل هروی و علی اکبر الهی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
ایازی، سید محمدعلی (1375 ش): «قرآن و تفسیر عصری»، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
ایجی، محمد بن عبدالرحمان (1424 ق): «جامع البیان فی تفسیر القرآن»، بیروت: دار الکتب العلمیة.
ایزدی، مهدی و شیرزاد، محمدحسن و شیرزاد، محمدحسین (1395 ش): «تبارشناسی روایت سجده زن بر شوهر در جوامع روایی متقدم امامیه»، حدیث‌پژوهی، سـال 8، شماره 16، صص 51-74.
ایزدی، مهدی و شیرزاد، محمدحسین و شیرزاد، محمدحسن (1396 ش): «امکان‌سنجی صدور حدیث سجده زن بر شوهر: نقد متنی سه سطحی (زبانی، ادبی و فرهنگی)»، علوم حدیث، سـال 22، شماره 84، صص 79-101.
بانو امین اصفهانی، سیده نصرت (1361 ش): «مخزن العرفان در تفسیر قرآن»، تهران: نهضت زنان مسلمان.
بروسوی، اسماعیل حقی (1424 ق): «روح البیان»، بیروت: دار الفکر.
بغوی، حسین بن مسعود (1420 ق): «معالم التنزیل»، به کوشش عبدالرزاق المهدی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
پاکتچی، احمد (1391 ش): «روش تحقیق با تکیه بر حوزه علوم قرآن و حدیث»، تهران: دانشگاه امام صادق؟ع؟.
پانی‌پَتی، ثناءالله (1412 ق): «التفسیر المظهری»، به کوشش غلام نبی تونسی، کویتة: مکتبة رشدیة.
ترمذی، محمد بن عیسی (1395 ق): «السنن»، مصر: مکتبة مصطفی البابی.
ثعلبی، احمد بن ابراهیم (1422 ق): «الکشف و البیان عن تفسیر القرآن»، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
ثقفی تهرانی، محمد (1398 ق): «تفسیر روان جاوید»، تهران: برهان.
جرجانی، ابوالفتح بن مخدوم (1404 ق): «تفسیر شاهی (آیات الأحکام)»، به کوشش ولی‌الله اشراقی سرابی، تهران: انتشارات نوید.
جصاص، احمد بن علی (1405 ق): «أحکام القرآن»، به کوشش محمد صادق قمحاوی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
جلیلی، سید هدایت و عسگری، انسیه (1393 ش): «تفسیر مقارن/ تطبیقی؛ فرازبانی لغزان و لرزان»، پژوهشنامه تفسیر و زبان قرآن، سال 2، شماره 4، صص 67-84.
جوادی آملی، عبدالله (1389 ش): «تسنیم»، قم: مرکز نشر اسراء.
حائری تهرانی، میر سید علی (1377 ش): «مقتنیات الدرر و ملتقطات الثمر»، تهران: دار الکتب الإسلامیة.
حجازی، محمد محمود (1413 ق): «التفسیر الواضح»، بیروت: دار الجیل الجدید.
حسینی شیرازی، سید محمد (1424 ق): «تقریب القرآن إلی الأذهان»، بیروت: دار العلوم.
خازن، علی بن محمد (1415 ق): «لباب التأویل فی معانی التنزیل (تفسیر الخازن)»، به کوشش عبدالسلام محمدعلی شاهین، بیروت: دار الکتب العلمیة.
خالدی، صلاح عبدالفتاح (1433 ق): «التفسیر الموضوعی بین النظریة و التطبیق»، اردن: دار النفائس.
خطیب، عبدالکریم (1424 ق): «التفسیر القرآنی للقرآن»، بیروت: دار الفکر العربی.
دخیل، علی محمدعلی (1422 ق): «الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز»، بیروت: دار التعارف للمطبوعات.
رضایی هفتادر، حسن، راجیّ، مرضیه(1402): «نقد آرای مستشرقان در مورد جایگاه زن در اسلام در مقایسه با دیدگاه مقام معظم رهبری«، قرآن پژوهی خاورشناسان، 18, 35, 1402, 39-74. 10.22034/jqopv.2024.9094
رضا، محمد رشید (1990 م): «المنار»، قاهره: الهیئة المصریة العامة للکتاب.
رومی، فهد بن عبدالرحمان (1419 ق): «بحوث فی أصول التفسیر و مناهجه»، ریاض: مکتبة التوبة.
زجاج، ابراهیم بن السری (1408 ق): «معانی القرآن و إعرابه»، بیروت: عالم الکتب.
زحیلی، وهبة بن مصطفی (1422 ق): «التفسیر الوسیط»، بیروت/ دمشق: دار الفکر المعاصر/ دار الفکر.
سید بن قطب (1412 ق): «فی ظلال القرآن»، بیروت: دار الشروق.
سیوطی، عبدالرحمان بن ابی‌بکر (1404 ق): «الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور»، قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی؟ره؟.
شبر، سید عبدالله (1407 ق): «الجوهر الثمین فی تفسیر الکتاب المبین»، کویت: مکتبة الألفین.
شریف لاهیجی، محمد بن علی (1373 ش): «تفسیر شریف لاهیجی»، تهران: نشر داد.
شنقیطی، محمد بن محمد (1415 ق): «أضواء البیان فی إیضاح القرآن بالقرآن»، بیروت: دار الفکر.
شوکانی، محمد بن علی (1414 ق): «فتح القدیر»، دمشق/ بیروت: دار ابن کثیر/ دار الکلم الطیب.
شیخ علوان، نعمت‌الله بن محمود (1999 م): «الفواتح الإلهیة و المفاتح الغیبیة»، مصر: دار رکابی.
شیرزاد، محمدحسین و شیرزاد، محمدحسن و هدایت‌زاده، محمدصادق (1395 ش): «رهیافتی زبان‌شناختی به برابری جنسیتی در قرآن کریم؛ نقدی بر فمینیسم اسلامی»، مطالعات قرآن و حدیث، سـال 9، شماره 18، صص 123-148.
صابونی، محمدعلی (1417 ق): «صفوة التفاسیر»، قاهره: دار الصابونی.
صادقی تهرانی، محمد (1365 ش): «الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن و السنة»، قم: فرهنگ اسلامی.
صفار، محمد بن حسن (1404 ق): «بصائر الدرجات فی فضائل آل محمد؟ص؟»، به کوشش محسن کوچه‌باغی، قم: کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی؟ره؟.
طباطبایی، سید محمدحسین (1417 ق): «المیزان فی تفسیر القرآن»، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
طبرسی، فضل بن حسن (1372 ش): «مجمع البیان فی تفسیر القرآن»، تهران: ناصرخسرو.
طبری، محمد بن جریر (1412 ق): «جامع البیان فی تفسیر القرآن»، بیروت: دار المعرفة.
طیب، سید عبدالحسین (1378 ش): «اطیب البیان فی تفسیر القرآن»، تهران: انتشارات اسلام.
طیب‌حسینی، سید محمود (1389 ش): «تفسیر تطبیقی»، دائرةالمعارف قرآن کریم، جلد هشتم، قم: بوستان کتاب.
عادلی، عبدالحکیم، حمید جزائری، سید، نجفی، حسین بستان(1403): «بررسی شبهات نقش هزینه مالی درقوامیت مردان و پاسخ به آن»، قرآن و علم، 18(34), 283-308 10.22034/qve.2024.9427
فاضل جواد، جواد بن سعید کاظمی (1365 ش): «مسالک الأفهام إلی آیات الأحکام»، تهران: کتابفروشی مرتضوی.
فخر رازی، محمد بن عمر (1420 ق): «مفاتیح الغیب»، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
فضل‌الله، سید محمدحسین (1418 ق): «دنیا المرأة»، بیروت: دار الملاک.
فضل‌الله، سید محمدحسین (1419 ق): «مِن وحی القرآن»، بیروت: دار الملاک.
قرائتی، محسن (1383 ش): «تفسیر نور»، تهران: مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن.
قرشی، سید علی اکبر (1371 ش): «تفسیر احسن الحدیث»، تهران: بنیاد بعثت.
قرطبی، محمد بن احمد (1364 ش): «الجامع لأحکام القرآن»، تهران: انتشارات ناصرخسرو.
قطب راوندی، سعید بن هبةالله (1405 ق): «فقه القرآن»، قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی؟ره؟.
قمی، علی بن ابراهیم (1404 ق): «تفسیر قمی»، به کوشش سید طیب موسوی جزائری، قم: دار الکتاب.
قمی مشهدی، محمد بن محمدرضا (1368 ش): «کنز الدقائق و بحر الغرائب»، به کوشش حسین درگاهی، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامی.
قنوجی، محمد صدیق خان (1412 ق): «فتح البیان فی مقاصد القرآن»، بیروت: المکتبة العصریة.
کاشفی، حسین بن علی (1369 ش): «مواهب علیه»، تهران: اقبال.
کلینی، محمد بن یعقوب (1407 ق): «الکافی»، به کوشش علی اکبر غفاری، تهران: دار الکتب الإسلامیة.
کومی، احمد سید (1402 ق): «التفسیر الموضوعی للقرآن الکریم»، قاهره: دار الهدی.
کیا هراسی، علی بن محمد (1405 ق): «أحکام القرآن»، به کوشش موسی محمدعلی و عزت عبد عطیة، بیروت: دار الکتب العلمیة.
ماوردی، علی بن محمد (بی‌تا): «النکت و العیون»، به کوشش سید بن عبدالمقصود بن عبدالرحیم، بیروت: دار الکتب العلمیة.
مراغی، احمد مصطفی (1985 م): «تفسیر المراغی»، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
مسلم، مصطفی (1426 ق): «مباحث فی التفسیر الموضوعی»، دمشق: دار القلم.
مصلحی، جواد، نوریان، سجاد(1399): «رابطه فمینیسم و قرآن با تأکید بر آیه قوامون»، قرآن و علم، 14(27), 131-156 10.22034/qve.2021.5365
مغنیه، محمدجواد (1425 ق): «التفسیر المبین»، قم: دار الکتاب الإسلامی.
مقدس اردبیلی، احمد (1386 ق): «زبدة البیان فی أحکام القرآن»، به کوشش محمدباقر بهبودی، تهران: کتابفروشی مرتضوی.
مکارم شیرازی، ناصر و دیگران (1374 ش): «تفسیر نمونه»، تهران: دار الکتب الإسلامیة.
مکی بن ابی‌طالب (1429 ق): «الهدایة إلی بلوغ النهایة فی علم معانی القرآن و تفسیره»، شارجه: جامعة الشارقة.
ملا حویش آل غازی، عبدالقادر (1382 ق): «بیان المعانی علی حسب ترتیب النزول»، دمشق: مطبعة الترقی.
منوچهریان، مهرانگیز (1342 ش): «انتقاد قوانین اساسی و مدنی و کیفری ایران از نظر حقوق زن»، تهران: سازمان داوطلبان حمایت خانواده.
موسوی مقدم، سید محمد، مدرسی مصلی، سیده منصوره(1398): «بررسی مقاله «نکاح و طلاق» از دایرةالمعارف قرآن لیدن» قرآن پژوهی خاورشناسان،  14(26), 157-175. 10.22034/qkh.2019.2746
میبدی، رشیدالدین ابوالفضل (1371 ش): «کشف الأسرار و عدة الأبرار»، به کوشش علی اصغر حکمت، تهران: امیرکبیر.
نجارزادگان، فتح الله (1383 ش): «تفسیر تطبیقی»، قم: مرکز جهانی علوم اسلامی.
نظام اعرج، حسن بن محمد (1416 ق): «غرائب القرآن و رغائب الفرقان»، به کوشش شیخ زکریا عمیرات، بیروت: دار الکتب العلمیة.
واحدی، علی بن احمد (1415 ق الف): «الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز»، به کوشش صفوان عدنان داوودی، دمشق/ بیروت: الدار الشامیة/ دار القلم.
واحدی، علی بن احمد (1415 ق ب): «الوسیط فی تفسیر القرآن المجید»، به کوشش عادل احمد عبدالموجود و همکاران، بیروت: دار الکتب العلمیة.
Ali, Kecia (2010): “Marriage and Slavery in Early Islam”, Cambridge: Harvard University Press.
Giddens, A. (2009): “Sociology”, Cambridge: Polity Press.

  • تاریخ دریافت 25 اسفند 1402
  • تاریخ بازنگری 02 تیر 1403
  • تاریخ پذیرش 18 تیر 1403
  • تاریخ انتشار 01 شهریور 1403