مطالعات تفسیر تطبیقی

مطالعات تفسیر تطبیقی

مطالعه تطبیقی رویکرد مقاصدی در آراء تفسیری امام خمینی(ره) و علامه طباطبایی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
2 استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه فردوسی، مشهد، ایران
چکیده
تفسیر مقاصدی یا تفسیر با رویکرد مقصدشناسانه، رویکردی نوین در عرصه مطالعات تفسیری است که به موازات دغدغه‌مندی برای پاسخگویی به نیازهای روز، بر توجه به قصد مؤلف به عنوان یکی از مهم‌ترین ارکان فهم نص دینی نیز تأکید دارد. ضرورت توجه به این مسئله آنجا رخ می‌نماید که علی رغم قدمت و تراکم سنت تفسیری مبتنی بر قصدی بودن معنا، بسیاری از نظریه‌های تفسیری نو ظهور، با محوریت قصد مؤلف مخالفت جدی نموده و بر استقلال متن و معنای آن از مؤلف اصرار می‌ورزند. در دوران معاصر، امام خمینی و علامه طباطبایی دو تن از مفسران و اندیشمندانی هستند که به صورت ویژه و متمایز رویکرد مقاصدی در فهم دین و به‌ویژه قرآن کریم را مورد توجه قرار داده و بر لزوم بازگشت به این اصل مهم تأکید نموده‌اند. نویسندگان این مقاله در صدد آن‌اند تا با روش توصیفی - تحلیلی، ضمن بازخوانی آراء تفسیری این دو اندیشمند معاصر و مطالعه تطبیقی آن، مهم‌ترین نمودهای تسری رویکرد مقاصدی در اندیشه‌های تفسیری ایشان را موردبررسی و تحلیل قرار دهند. مبتنی بر نتایج این پژوهش، مهم‌ترین بازتاب رویکرد مقاصدی در تفسیر را می‌توان در توجه این دو مفسر به تفسیر آیات قرآن بر اساس غرض کلی قرآن کریم مشاهده نمود. مبتنی بر این رویکرد، توجه به غرض کلی هر سوره از قرآن کریم و پی‌جویی غرض در هر سیاق، به مثابه روش فهم آیات قرآن کریم، به موازات برداشت استقلالی خارج از سیاق از آیات در پرتو غرض کلی امری مشروع تلقی می‌گردد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

A Comparative Study of the Maqāṣid-based Approach in the Exegetical Views of Imam Khomeini and Allamah Ṭabāṭabāī

نویسندگان English

seyyed mohammdreza Faghihimany 1
Ali abdollahzadeh 2
1 Assistant Professor, Department of Qur'anic and Hadith Sciences, Faculty of Humanities, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran
2 Assistant Professor, Department of Qur'anic and Hadith Sciences, Faculty of Humanities, Ferdowsi University, Mashhad, Iran
چکیده English

Maqāṣid-based Tafsir, or an exegesis based on God’s intention, is an innovative method in the field of Qur'anic studies that, alongside its concern with addressing contemporary needs, emphasizes the importance of the author's intent as a key element in understanding religious texts. The necessity of addressing this issue arises because, despite the long-standing tradition of exegetical methods based on the intent of the author, many emerging exegesis theories seriously oppose the centrality of authorial intent and insist on the independence of the text and its meaning from the author. In the contemporary period, Imam Khomeini and Allamah Ṭabāṭabāī are two prominent scholars who have specifically and distinctly focused on the Maqāṣid-based approach to understanding religion, particularly the Qur'an. They have emphasized the need to return to this important principle. This article aims to use a descriptive-analytical method to revisit the exegeses of these two contemporary scholars and conduct a comparative study, analyzing the major manifestations of the Maqāṣid-based approach in their exegetical thoughts. Based on the findings of this research, the most significant reflection of the Maqāṣid-based approach in their exegesis can be observed in their focus on interpreting Qur'anic verses based on the overall purpose of the Qur'an. According to this approach, paying attention to the overall objective of each Surah and searching for the purpose in each context is considered a legitimate method for understanding the Qur'an, alongside the independent interpretation of verses outside their context in light of the broader purpose.

کلیدواژه‌ها English

Maqāṣid-based Approach
Imam Khomeini
Allamah Ṭabāṭabāī
Qur'anic Exegesis
Intention
قرآن کریم، (ترجمه دکتر مهدی فولادوند) (1398)، تهران: پیام عدالت
(امام) خمینی، سید روح الله (1378): «آداب الصلاة»، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
(امام) خمینی، سید روح الله (1380): «شرح چهل حدیث»، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
(امام) خمینی، سید روح الله (1389): «صحیفه امام»، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
(امام) خمینی، سید روح الله، تقریر: حسین تقوی اشتهاردی (1418): «تنقیح الاصول»، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
(امام) خمینی، سید روح الله، تقریر: فاضل لنکرانی (1420): «معتمد الاصول»، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
(امام) خمینی، سید روح الله (1421 ب): «کتاب البیع»، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
(امام) خمینی، سید روح الله (1421 الف): «کتاب الطهارة»، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
(امام) خمینی، سید روح الله (1415): «انوار الهدایة فی التعلیقة علی الکفایة»، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
ابن بابویه، محمد بن علی (1378): «عیون أخبار الرضا علیه السلام»، تهران: جهان.
ابن شهر آشوب، محمد بن علی (1369): «متشابه القرآن و مختلفه»، قم: دار بیدار للنشر.
ابن عاشور، محمد طاهر (1420): «التحریر و التنویر»، بیروت: مؤسسة التاریخ العربی.
ازهری، محمد بن احمد (1421): «تهذیب اللغة»، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
خوئی، ابوالقاسم (1430): «البیان فی تفسیر القرآن»، قم: مؤسسة احیاء آثار الامام الخوئی.
شحاتة، عبدالله محمود (1976): «أهداف السورة و مقاصدها فی القرآن الکریم»، قاهره: الهیئة المصریة العامة للکتب.
طباطبایی، سید محمدحسین (1417): «المیزان فی تفسیر القرآن»، بیروت: مؤسسة الأعلمی.
طباطبایی، سید محمدحسین (1387): «روابط اجتماعی در اسلام»، قم: بوستان کتاب.
طبری، محمد بن جریر (1412): «جامع البیان عن تأویل آی القرآن»، بیروت: دار المعرفة.
عابدینی، محمدرضا (1400): «آداب انس با قرآن»، قم: نشر معارف.
عیاشی، محمد بن مسعود (1380): «تفسیر عیاشی»، تهران: المکتبة الاسلامیه.
علوی‌مهر, حسین، زیدی، سیدبهادرعلی(1399): «مبانی حکومت در قرآن و سنت از دیدگاه امام خمینی (ره) و علامه مودودی»، قرآن و علم، 14(26), 295-316. 10.22034/qve.2020.4623
غزالی، محمد بن محمد (1417): «المستصفی من علم الأصول»، بیروت: دار الکتب العلمیة.
غزالی، محمد بن محمد (بی‌تا): «جواهر القرآن و درره»، بیروت: دار الکتب العلمیة.
فراهیدی، خلیل بن احمد (1409): «العین»، قم: مؤسسة دار الهجرة.
قرضاوی، یوسف (1420): «کیف نتعامل مع القرآن العظیم»، قاهره: دار الشروق.
قصراوی، ابوعبدالله مدحت ممدوح (2010): «دراسة فی مقاصد القرآن الکبری»، مصر: دار الکلمة.
کسار، جواد علی (1382): «فهم القرآن دراسة علی ضوء مدرسة الوجودیة»، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
کشنیط، عز الدین بن سعید (2012): «امهات مقاصد القرآن، طرق معرفتها و مقاصدها»، عمان: دار المجد لاوی.
کنعانی، سیدحسین (1384): «سیر تحول کاربرد سیاق در تفسیر»، مشکوة، شماره 84، ص 28-42.
مسترحمی، سید عیسی(1403): «نظریه اعجاز عرفانی از منظر امام خمینی (ره)»، قرآن و علم, 18(34), 263-282. doi: 10.22034/qve.2024.9426
مصباح یزدی، محمد تقی (1365): «مجموعه معارف قرآن (خداشناسی)»، قم: موسسه در راه حق.
ملاصدرا، محمد بن ابراهیم (1361): «تفسیر القرآن الکریم»، قم: بیدار.
نصیر الدین طوسی، محمد بن محمد (1366): «آغاز و انجام»، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
نصیر الدین طوسی، محمد بن محمد (1306): «اوصاف الأشراف»، تهران: یساولی.

  • تاریخ دریافت 09 اردیبهشت 1403
  • تاریخ بازنگری 05 خرداد 1403
  • تاریخ پذیرش 10 شهریور 1403
  • تاریخ انتشار 01 شهریور 1403