مطالعات تفسیر تطبیقی

مطالعات تفسیر تطبیقی

شبهه پژوهی تقیه از منظر مفسران فریقین (مطالعه موردی آیات 28 آل‌عمران، 106 نحل و 28 غافر)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار گروه معارف اسلامی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران
2 استادیار گروه معارف اسلامی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران.
3 استادیار، گروه معارف اسلامی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران.
چکیده
تقیه به‌عنوان یک آموزه اساسی در ساحت اجتماعی - سیاسی اسلام، همواره موردتوجه تحلیل‌گران و مفسران بوده است. درحالی‌که تقریباً تمام مسلمانان بر اصل مشروعیت این مفهوم توافق دارند، برخی از مفسران اهل سنت شبهاتی را نسبت به آن مطرح کرده‌اند. ازجمله ادله بنیادین این آموزه، آیات قرآن کریم است که در این پژوهش به روش تحلیلی و توصیفی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای، تفسیر این آیات از منظر فریقین موردبررسی قرارگرفته است. هدف اصلی این تحقیق، روشن‌سازی وضعیت تفاوت یا اشتراک میان دیدگاه شیعه و اهل سنت در خصوص تقیه است. نتایج حاصل از این بررسی نشان می‌دهد که هم شیعه و هم سنی در تعریف و اصول تقیه، هم‌نظر هستند و هر دو بر اساس آیات قرآن، این عمل را در شرایط اضطراری و به میزان ضرورت مجاز می‌دانند؛ درعین‌حال، این ضرورت تعیین‌کننده کیفیت عمل تقیه است که ممکن است به شکل کتمانی، زبانی یا عملی باشد. به‌جز برخی مفسران با رویکرد ظاهرگرایانه یا سلفی، مفسران دیگر به تفسیر مشترکی از این آموزه دست‌یافته‌اند.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

A Study of Objections to the Concept of Religious Dissimulation [Taqiyyah] from the Perspective of Sunni and Shiʿi Exegetes (A Case Study of Āl ʿImrān 3:28, al-Naḥl 16:106, and Ghāfir 40:28)

نویسندگان English

Muhammad Mahdavi 1
Muhammad Azimi 2
Mahdi Monazzeh 3
1 Associate Professor Department of Islamic Studies, University of Tabriz, Tabriz, Iran.
2 Assistant Professor Department of Islamic Studies, University of Tabriz, Tabriz, Iran.
3 Assistant Professor, Department of Islamic Studies, University of Tabriz, Tabriz, Iran.
چکیده English

Detailed Abstract
Research Objective: The doctrine of Taqiyyah (Religious dissimulation) is one of the shared beliefs between Shi'a and Sunni Islam and holds a central place in religious texts. Rooted in Qur’anic teachings, this concept has been emphasized in various verses of the Qur’an, and its legitimacy is clearly established. The primary objective of this research is to explore and clarify the concept of Taqiyyah in the Qur’an, analyzing the perspectives of Shi'a and Sunni Qur’anic exegetes, particularly regarding verses 28 of Surah Al-Imrān, 106 of Surah An-Nahl, and 28 of Surah Ghāfir. This study aims to address the objections raised against the Shi'a regarding this doctrine and to identify points of agreement and disagreement between the two Islamic schools of thought concerning the concept and conditions of Taqiyyah.
Research Methodology: This research employs an analytical-descriptive approach, utilizing reputable library resources to examine and compare the views of Shi'a and Sunni Qur’anic exegetes on the verses related to Taqiyyah. Special attention is given to the perspectives of Sunni Qur’anic exegetes with Salafi and literalist approaches, who have raised objections against the concept of Taqiyyah.
Findings: The findings of this research indicate that both sects agree on the prohibition of forming alliances with disbelievers, as emphasized in verse 28 of Surah Al-Imrān while permitting association with them in cases of necessity. Regarding verse 106 of Surah An-Nahl, both sects agree that Taqiyyah is permissible under compulsion or fear of harm, but only to the extent necessary. Both Shi'a and Sunni traditions cite the story of Ammar ibn Yāsir in the context of this verse and narrate the famous saying of the Prophet Muhammad (peace be upon him and his family) concerning Ammar. In the case of verse 28 of Surah Ghāfir, Shi'a commentators do not specify a particular context for its revelation, while Sunni Qur’anic exegetes attribute its revelation to Abu Bakr's defense of the Prophet (peace be upon him and his family). Both schools of thought emphasize the legitimacy of Taqiyyah based on this verse and propose similar possibilities regarding the identity of the "believing man" mentioned in the verse. The main difference lies in the fact that Shi'a scholars generally do not consider abandoning Taqiyyah permissible under compulsion, whereas Sunni scholars view such an approach as preferable.
Final Conclusion: Ultimately, this research demonstrates that Shi'a and Sunni Islam agree on the principles and definition of Taqiyyah to the extent that both schools of thought permit it in cases of necessity and to the degree required. The practice of Taqiyyah can take the form of concealment, verbal dissimulation, or practical compliance. Based on this, commentators from both schools of thought believe that, despite the specific contexts of the verses related to disbelievers, the concept of Taqiyyah can be applied in the face of any opposition where the necessary conditions are met. Additionally, Taqiyyah is permissible for religious leaders unless it leads to harm to the religion. Except for some literalist Qur’anic exegetes, most scholars from both schools of thought have reached a common interpretation of this doctrine.

کلیدواژه‌ها English

Shi'a and Sunni
Taqiyyah
Verses of Taqiyyah
Religious Dissimulation
Objections Exegesis
قرآن کریم.
نهج البلاغه، رضی، محمد بن حسین (۱۴۱۴ ق): تحقیق صبحی صالح، ترجمه جعفر شهیدی، قم: هجرت.
ابن ابی شیبه، عبد الله بن محمد (۱۴۰۹ ق): «المصنف فی الاحادیث و الآثار»، ریاض: مکتبة الرشد ناشرون.
ابن ابی‌حاتم، عبدالرحمن بن محمد (۱۴۱۹ ق): «تفسیر القرآن العظیم (ابن ابی حاتم)»، ریاض: مکتبة نزار مصطفی الباز.
ابن تیمیة حرانی، احمد بن عبد الحلیم (۱۴۰۶ ق): «منهاج السنة النبویة فی الرد علی الشیعة القدریة»، تحقیق محمد رشاد سالم، عربستان: جامعة الامام محمد بن سعود الاسلامیة.
ابن‌عاشور، محمدطاهر (۱۴۲۰ ق): «تفسیر التحریر و التنویر المعروف بتفسیر ابن عاشور»، بیروت: مؤسسة التاریخ العربی
ابن‌کثیر، اسماعیل بن عمر (۱۴۱۹ ق): «تفسیر القرآن العظیم»، دار الکتب العلمیة، بیروت: منشورات محمد علی بیضون.
ابوالفتوح رازی، حسین بن علی (۱۴۰۸ ق): «روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن»، مشهد: آستان قدس رضوی.
ابوحیان، محمد بن یوسف (۱۴۲۰ ق): «البحر المحیط فی التفسیر»، بیروت: دار الفکر.
اشکوری، محمد بن علی (۱۳۷۳): «تفسیر شریف لاهیجی»، تهران، دفتر نشر داد.
آلوسی، محمود بن عبدالله (۱۴۱۵ ق): «روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی»، بیروت: دار الکتب العلمیة.
بخاری، محمد بن اسماعیل (۱۴۱۰ ق): «صحیح البخاری»، قاهره: وزاره الاوقاف.
بلاذری، احمد (۱۹۵۹ م): «انساب الاشراف»، به کوشش محمد حمیدالله، قاهره: بی‌نا.
بیضاوی، عبدالله بن عمر (۱۴۱۸ ق): «أنوار التنزیل و أسرار التأویل»، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
ثعلبی، احمد بن محمد (۱۴۲۲ ق): «الکشف و البیان المعروف تفسیر الثعلبی»، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
رضا، محمد رشید (۱۴۱۴ ق): «تفسیر القرآن الحکیم الشهیر بتفسیر المنار»، بیروت: دار المعرفة.
زمخشری، محمود بن عمر (۱۴۰۷ ق): «الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فی وجوه التأویل»، بیروت: دار الکتاب العربی.
سمرقندی، نصر بن محمد (۱۴۱۶ ق): «بحر العلوم»، بیروت: دار الفکر.
سیوطی، عبد الرحمن بن ابی بکر (بی‌تا): «جامع الاحادیث»، باشراف دکتر علی جمعة، بی‌جا: بی‌نا.
شعرانی، ابوالحسن (۱۳۸۶): «پژوهش‌های قرآنی علامه شعرانی در تفاسیر مجمع البیان»، روح الجنان و منهج الصادقین، قم:‌ بوستان کتاب قم.
صادقی تهرانی، محمد (۱۴۰۶ ق): «الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن و السنه»، قم: فرهنگ اسلامی.
طباطبایی، محمد حسین (۱۴۰۲ ق): «تفسیر البیان فی الموافقة بین الحدیث و القرآن»، بیروت: دار التعارف للمطبوعات.
طباطبایی، محمدحسین (۱۳۹۰ ق): «المیزان فی تفسیر القرآن»، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
طبرانی، سلیمان بن احمد (۲۰۰۸ م): «التفسیر الکبیر: تفسیر القرآن العظیم (الطبرانی)»، اردن: دار الکتاب الثقافی.
طبرسی، فضل بن حسن (۱۳۷۲): «مجمع البیان فی تفسیر القرآن»، تهران: ناصر خسرو.
طبری، محمد بن جریر (۱۴۱۲ ق): «جامع البیان فی تفسیر القرآن»، بیروت: دار المعرفة.
طوسی، محمد بن حسن (بی تا): «‌ التبیان فی تفسیر القرآن»، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
عظیمی، محمد (۱۴۰۰): «نقد شبهات ابن تیمیه و قفاری درباره آموزه‌ی تقیه در شیعه»، فصلنامه دین پژوهی و کارآمدی، دوره ۱، شماره ۲، صص 107-120.
عنایه، غازی حسین (۱۴۱۱ ق): «أسباب النزول القرآنی»، بیروت: دار الجیل.
عیاشی، محمد بن مسعود (۱۳۸۰ ق): «تفسیر العیاشی»، تهران: بی‌نا.
فاضل مقداد، مقداد بن عبد الله (۱۳۷۳): «کنز العرفان فی فقه القرآن»، تهران: بی‌نا.
فخر رازی، محمد بن عمر (۱۴۲۰ ق): «التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب)»، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی (۱۴۱۵ ق): «تفسیر الصافی»، تهران: مکتبة الصدر.
کاشانی، فتح الله (بی‌تا): «منهج الصادقین فی الزام المخالفین»، تهران: کتابفروشی اسلامیه.
مازندرانی، محمد صالح (۱۳۸۳ ق): «شرح الکافی»، تهران: مکتبة الاسلامیة.
متقی هندی، علی بن حسام الدین (۱۴۳۱ ق): «کنز العمال فی سنن الاقوال و الافعال»، بیروت: دار احیاءالتراث العربی.
مجلسی، محمد باقر (۱۴۰۳ ق): «بحار الانوار»، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
مغنیه، محمد جواد (۱۴۱۴ ق): «الجوامع و الفوارق بین السنة و الشیعة»، بیروت: بی‌نا.
مغنیه، محمد جواد (۱۴۲۴ ق): «تفسیر الکاشف»، ایران: دارالکتاب الاسلامی.
مقاتل بن سلیمان (۱۴۲۳ ق): «تفسیر مقاتل بن سلیمان»، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
مکارم شیرازی، ناصر (۱۳۷۱): «تفسیر نمونه»، تهران: دار الکتب الإسلامیة.
نیشابوری، مسلم بن حجاج (بی‌تا): « صحیح»، به کوشش موسی شاهین لاشین و احمد عمر هاشم، بیروت: مؤسسة عزالدین.
واحدی، علی بن احمد (۱۳۸۳): «اسباب النزول واحدی (ترجمه ذکاوتی)»، تهران: نشر نی.
واحدی، علی بن احمد (۱۴۱۱ ق): «اسباب نزول القرآن (واحدی)»، بیروت:‌ دار الکتب العلمیة.

  • تاریخ دریافت 17 دی 1403
  • تاریخ بازنگری 16 بهمن 1403
  • تاریخ پذیرش 17 بهمن 1403
  • تاریخ انتشار 25 اسفند 1403