مطالعات تفسیر تطبیقی

مطالعات تفسیر تطبیقی

تفسیر تطبیقی روایی سوره عصر از دیدگاه مفسران فریقین

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
طلبه سطح 4، تفسیر تطبیقی، مدرسه علمیه رفیعه المصطفی، تهران، ایران.
چکیده
سوره عصر یکی از سوره‌های مکی قرآن کریم است که در جزء سی‌ام قرار دارد و به‌طور مختصر و مفید به راه‌های دستیابی انسان به سعادت و رستگاری اشاره می‌کند. اهل سنت و شیعه با استفاده از منابع و روایات مختلف، تفاسیر متفاوتی از این سوره ارائه داده‌اند. بر اساس تفسیر اهل سنت، سوره عصر بر اصول معروف مانند ایمان، عمل صالح، توصیه به حق و بهره‌مندی از صبر و استقامت تأکید دارد و بیانگر اهمیت عمل به معروف و نیکی در راستای سعادت دنیوی و اخروی است. در مقابل، تفسیر شیعه این سوره را به موضوع امامت مرتبط می‌داند و معتقد است که سوره عصر به وعده‌های الهی در خصوص ظهور امام مهدی (عج) اشاره دارد. در این مقاله با استفاده از روش توصیفی- تطبیقی، روایات موجود در منابع شیعه و اهل سنت ذیل سوره عصر با یکدیگر مقایسه شدند تا شباهت‌ها و تفاوت‌های موجود در این روایات و نقاط تمایز و اشتراک آن‌ها مشخص شود. نتایج تحقیق نشان داد که تفاوت تفسیر سوره عصر در اهل سنت و شیعه ناشی از تفاوت دیدگاه‌ها در خصوص جانشینی پیامبر و رهبری امت اسلامی است. اهل سنت این سوره را به‌عنوان تذکری عمومی برای ایمان و عمل صالح می‌بینند؛ درحالی‌که شیعه آن را مرتبط با امامت و ظهور امام مهدی (عج) تفسیر می‌کند.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Comparative Narrative Exegesis of Sūrat al-ʿAṣr [Qur’an 103] from the Perspective of Sunni and Shiʿi Qur’anic Exegetes

نویسنده English

Fatemeh Pourmuhammadi
Level 4 Seminary Student in Comparative Exegesis, Rafīʿah al-Mustafa Seminary, Tehran, Iran.
چکیده English

Detailed Abstract
Research Objective: This study aims to conduct a comparative analysis of the exegetical narrations from both Sunni and Shiʿi traditions concerning Sūrat al-ʿAṣr [Qur’an 103]. As one of the shortest chapters in the Qur’an, this surah conveys profound and significant themes related to the necessity of faith, righteous action, exhortation to truth, and perseverance. The primary objective is to identify the points of convergence and divergence between the two schools of thought in interpreting this Surah—particularly with respect to the context of revelation (shaʾn al-nuzūl), variant readings, and the interpretation of key terms and concepts. Additionally, this study seeks to present the more substantiated exegetical perspective based on rigorous analysis of relevant narrations, thereby clarifying the role of transmitted reports in understanding the divine intent behind the verses of the Surah.
Research Methodology: This research employs a descriptive-comparative approach, incorporating data collection from narrative sources, and analysis of both the chains of transmission (isnād) and content (matn) of the narrations. It assesses available contextual evidence to determine their reliability. The study compares various narrative-based Qur’anic exegeses on Sūrat al-ʿAṣr from authoritative Shiʿi and Sunni sources. Narrations attributed to the Prophet Muhammad (peace be upon him and his family), the Ahl al-Bayt (peace be upon them), the Companions, and the Followers (Tābiʿūn) are examined with regard to their authenticity and interpretive implications. Both classical and contemporary sources are used to identify and analyze the key similarities and differences in the interpretive approaches of the two traditions.
Findings: The findings show that while both Shiʿi and Sunni exegetes agree on the importance of faith, righteous deeds, enjoining the truth, and perseverance in the interpretation of this Surah, there are significant differences in their identification of the referents and meanings of these concepts. Shiʿi Qur’anic exegeses often associate Sūrat al-ʿAṣr with the time of the reappearance of Imam al-Mahdī (may Allah hasten his reappearance) and emphasize the divine guardianship of Imam ʿAlī ibn Abī Ṭālib (peace be upon him). In contrast, Sunni Qur’anic exegeses typically regard the Surah as a general admonition to believers, with figures such as Abū Jahl and Abū Lahab being cited as examples of those in loss. Regarding the term ʿAṣr, Shiʿi exegeses interpret it as a reference to the era of the Mahdī’s reappearance or a special period in Islamic history. Sunni exegeses, however, interpret it as time in general, the passage of ages, or specifically the time of the afternoon prayer. In interpreting the verse “Indeed, man is in loss”, Shiʿi Qur’anic exegetes attribute this “loss” primarily to the enemies of the Ahl al-Bayt, while Sunni Qur’anic exegetes interpret it more generally, applying it to all humanity except those who believe and do righteous deeds.
Conclusion: This research concludes that although there are areas of agreement between Sunni and Shiʿi Qur’anic exegeses of Sūrat al-ʿAṣr [Qur’an 103], substantial differences exist, rooted in the theological and jurisprudential orientations of the two traditions. These differences are evident not only in lexical and conceptual interpretation but also in identifying the practical referents of the terms. Ultimately, the study emphasizes that a deeper understanding of the Qur’anic message necessitates engagement with a range of narrations and interpretive perspectives, which collectively contribute to a more comprehensive apprehension of the divine intent.

کلیدواژه‌ها English

Narration
Sunni and Shiʿa
Shiʿa
Sunni
ʿAṣr
Patience
Loss
قرآن کریم.
ابن ابی حاتم، عبد الرحمن بن محمد، (1419 ق): «تفسیر القرآن العظیم»، ریاض: مکتبه نزار مصطفی بارز.
ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، (1326 ق): «تهذیب التهذیب»، حیدر آباد: دائرة المعارف العثمانیة.
ابن طاووس حلی، علی بن موسی، (1400 ق): «الطرائف فی معرفة مذاهب الطوائف»‌، قم: خیام.
ابن طاووس حلی، علی بن موسی، (1409 ق): «اقبال الاعمال»، تهران: دار الکتب الاسلامیه.
ابن فارس، احمد بن فارس، (1404 ق): «معجم المقاییس الغه»، قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
ابن کثیر، اسماعیل بن عمر، (1419 ق): «تفسیر القرآن العظیم»، بیروت: دار الکتب العلمیه (منشورات محمد علی بیضون).
ابن منظور، محمد بن مکرم، (1414 ق): «لسان العرب»، بیروت: دار صادر.
انیس، ابراهیم، (1373 ق): «المعجم الوسیط»، بی‌جا: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
بحرانی، هاشم بن سلیمان، (1415 ق): «البرهان فی تفسیر القرآن»، قم: موسسه البعثه قسم الدراسات الاسلامیه.
بخاری، محمد بن إسماعیل، (1422 ق): «صحیح بخاری»، دمشق: دار طوق النجاة.
ثعلبی، احمد بن محمد، (1422 ق): «الکشف و البیان»، بیروت: احیاء التراث العربی.
جوهری، اسماعیل بن حماد، (1407 ق): «صحاح الغه»، بیروت: دار العلم الملایین.
حاکم نیشابوری، محمد بن عبد الله، (1411 ق): «المستدرک علی الصحیحین»، بیروت: دار الکتب العلمیة.
حر عاملی، محمد بن حسن، (1409 ق): «وسائل الشیعه»، قم: مؤسسه آل البیت (علیهم‌السلام).
حلی، حسن بن یوسف بن مطهّر، (۱۴۱۷ ق): «خلاصة الاقوال فی معرفة الرجال»، بی جا: مؤسسة نشر الفقاهة.
حلی، حسن بن یوسف بن مطهّر، (1982 م): «نهج الحقّ و کشف الصدق»‌، بیروت: دار الکتاب اللبنانی.
حلی، علی بن یوسف بن المطهر حلی، (1408 ق): «العدد القویه»، قم: مکتبه آیه الله مرعشی نجفی.
حویزی، عبد علی بن جمعه، (1415 ق): «نور الثقلین»، قم: اسماعیلیان.
خویی، سید ابوالقاسم، (بی تا): «البیان فی تفسیر القرآن»، قم: موسسه احیاء آثار الامام خویی.
ذهبی، محمد بن احمد، (1405 ق): «سیر أعلام النبلاء»، بیروت: مؤسسة الرسالة.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد، (1412 ق): «مفردات الفاظ قرآن»، بیروت: دار القلم.
رستم نژاد، مهدی، جبرییلی، هجرت الله، (1399ش): «تفسیر تطبیقی روایی سوره کوثر از دیدگاه مفسران فریقین»، پژوهشنامه تفسیر تطبیقی، دوره12، صفحه 37- 54
زبیدی، سید محمد مرتضی، (بی تا): «تاج العروس»، بیروت: دار الهدایه.
زمخشری، محمد بن عمر، (1342 ش): «مقدمه الادب»، تهران: محمد کاظم امام.
زمخشری، محمد بن عمر، (1407 ق): «کشاف عن حقایق غوامض التنزیل»، بیروت: دارالکتب عربی.
سیوطی، عبد الرحمن بن ابی بکر، (1404 ق): «الدر المنثور فی التفسیر بالماثور»، قم: کتابخانه عمومی آیه الله مرعشی نجفی.
صدوق، محمد بن علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی، (1395 ق): «کمال الدین و تمام النعمه»، قم: دار الکتب الاسلامیه.
صفایی حائری، علی،(1402ش): «رشد: دیداری تازه با سوره عصر»، قم، لیله‌القدر
طباطبایی، محمد حسین، (1353 ش): «قرآن در اسلام»، بی جا: دار الکتب الاسلامیه.
طبرسی، فضل بن حسن، (1372 ش): «مجمع البیان»، تهران: ناصر خسرو.
طبری، محمد بن جریر، (1412 ق): «جامع البیان فی تفسیر القرآن»، بیروت: دار المعرفه.
طریحی، فخرالدین، (1375 ش): «مجمع البحرین»، تهران: مرتضوی.
طوسی، محمد بن حسن، (1417 ق): «الفهرست»، نجف اشرف: الشریف الرضی.
طوسی، محمد بن حسن، (1417 ق): «رجال الطوسی»، قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
الطیار، مساعد بن سلیمان، (1438 ق): «موسوعه التفسیر بالماثور»، جده: مرکز لدراسات و المعلومات القرآنیه.
فتال نیشابوری، محمد بن احمد، (1375 ش): «روضة الواعظین»، قم: انتشارات رضی.
فدایی، مرتضی،(1390ش): «تفسیر تطبیقی روایی سوره قصص از اهم تفاسیر مأثور فریقین»، پایان نامه ارشد، دانشکده علوم حدیث، https://qhu.ac.ir/#
فراهیدی، خلیل بن احمد، (1409 ق): «کتاب العین»، قم: هجرت.
فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی (ملأ محسن)، (1415 ق): «تفسیر صافی»، تهران: مکتبه الصدر.
فیومی، احمد بن محمد، (بی تا): «المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی»، قم: منشورات دار الرصی.
قرشی بنایی، علی اکبر، (1412 ق): «قاموس القرآن»، تهران: دار الکتب الاسلامیه.
قمی مشهدی، محمد بن محمد رضا، (1368 ش)، «البرهان فی التفسیر القرآن»، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی سازمان چاپ و انتشارات.
قمی، علی بن ابراهیم، (1363 ش): «تفسیر قمی»، قم: دار الکتب.
کشی، محمد بن عمر، (1348 ش): «رجال الکشی»، مشهد: دانشگاه مشهد.
کلینی، محمد بن یعقوب، (1407 ق): «الکافی»، تهران: دار الکتب الإسلامیة.
مجلسی، محمد باقر، (بی تا)، «بحار الانوار»، بیروت: دار الوفا.
مزّی، جمال الدین، (1400 ق): «تهذیب الکمال فی أسماء الرجال»، بیروت: مؤسسة الرسالة.
مسلم، ابن حجاج، (1412 ق): «صحیح مسلم»، قاهره: دارالحدیث.
مشنی، مصطفی ابراهیم، (1427 ق): «التفسیر المقارن دراسه تا صیلیه»، نشریه مجله الشریعه و القانون: شماره 26
معین، محمد، (1375 ش): «فرهنگ فارسی»، تهران: امیر کیبر.
نجاشی، احمد بن علی، (1365 ش): «رجال النجاشی»، قم: مؤسسة النشر الإسلامی.

  • تاریخ دریافت 18 مهر 1403
  • تاریخ بازنگری 25 دی 1403
  • تاریخ پذیرش 17 بهمن 1403
  • تاریخ انتشار 25 اسفند 1403