مطالعات تفسیر تطبیقی

مطالعات تفسیر تطبیقی

نقد دیدگاه مفسران فریقین درباره نوع طلاق پس از ایلاء (بائن یا رجعی) در آیات 226 و 227 سوره بقره

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه تفسیر، جامعة المصطفی العالمیة، قم، ایران.
2 طلبه سطح 4، تفسیر تطبیقی، مرکز تربیت مدرس صدیقه کبری (سلام الله علیها)، قم، ایران.
3 دانش آموخته سطح 4، تفسیر تطبیقی، مدرسه عالی معصومیه (سلام الله علیها) خواهران، قم، ایران.
چکیده
ایلاء در عرب جاهلی، دست‌آویزی برای آزار زنان بود که مرد سوگند یاد می‌کرد بیشتر از چهار ماه یا تا ابد با همسر خود همبستر نشود؛ بدین‌گونه زن در سرگردانی شوهردار بودن یا بی‌شوهری می‌ماند. خداوند برای دفاع از حقوق زن، در آیات 226 و 227 سوره «بقره» در مسئله ایلاء به مردان چهار ماه مهلت داده و آنان را میان رجوع یا طلاق زن مخیر ساخت. مسئله اصلی در این پژوهش، نقد دیدگاه مفسران درباره نوع طلاق پس از ایلاء در این آیات با روش توصیفی-تحلیلی است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد دیدگاه تحقق طلاق بائن پس از ایلاء با چالش‌هایی روبه‌روست؛ زیرا استدلال به تقابل واژگان «فاؤُا» و «عَزَمُوا الطَّلاقَ» در آیات، ناتمام است؛ از سویی طلاق پس از ایلاء از قلمرو طلاق بائن خارج است. همچنین در مقابل احادیث بیانگر طلاق بائن، روایات معارضی است که این دسته از روایات، صلاحیت مقاومت در برابر آن را ندارند. دیدگاه تحقق طلاق رجعی نیز با استدلال به قاعده اصل رجعی بودن، دقیق به نظر نمی‌رسد؛ زیرا استدلال به این اصل، در گرو عدم وجود دلیل مخالف است؛ درحالی‌که موارد مشمول طلاق بائن در بحث ایلاء نادیده گرفته شده و امکان تحقق چنین شرایطی نفی نمی‌گردد. بر اساس دیدگاه برگزیده، آیه محل بحث و روایات مفسر آن، اطلاق دارند؛ بنابراین طلاق مذکور، مطلق است و باید به تفصیل قائل شد؛ یعنی طلاق پس از ایلاء با توجه به شرایطی همچون صغیره بودن زن، عدد طلاق، بذل و فدیه دادن زن، می‌تواند بائن یا رجعی باشد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

A Critical Analysis of Sunni and Shiʿi Exegetes’ Views on the Type of Divorce (Revocable or Irrevocable) Following an Oath of Abstinence (ʾĪlāʾ) in Verses 226 and 227 of Surah Al-Baqarah

نویسندگان English

Ehsan Ebrahimi 1
Sakineh Mirzaie 2
Narjes Sadat Mohseni 3
1 Assistant Professor, Interpretation Department, Al-Mustafa University, Qom, Iran.
2 Level 4 student, Comparative Interpretation, Sediqeh Kubra (peace be upon him) Teacher Training Center, Qom, Iran.
3 Graduated from Level 4, Comparative Interpretation, Masoomiyeh (peace be upon him) Seminary Higher Education Institute (for Women), Qom, Iran.
چکیده English

Detailed Abstract
Purpose of the Research: The present study seeks to criticize the views of the Shia and Sunni Qur’anic exegetes on the type of divorce after the oath of abstinence (ʾĪlāʾ) in verses 226 and 227 of Surah Al-Baqarah. The oath of abstinence (ʾĪlāʾ) was one of the challenges of living together in the pre-Islamic Arab era, committed by men to harm women. Therefore, the Holy Qur’an promulgated laws against it so that women could gain their rightful value and rights in society. Given the importance of this issue as an interpretative, jurisprudential, and legal challenge to women in today's society, it is necessary to determine the type of divorce that occurred in the oath of abstinence (ʾĪlāʾ). Is it considered irrevocable, so that the man has no right of recourse, or is it considered a revocable divorce, which leaves the man with the right of recourse? Re-examining the issue of the type of divorce in the oath of abstinence (ʾĪlāʾ)  from the perspective of the Qur’anic verses and delving into the functions and goals of divorce in the Qur’an can resolve unknown dimensions and doubts surrounding this issue and explain the correct perspective of the Holy Qur’an in this regard. In this way, the rights and duties of each man and woman in such problems can be explained and many of the tyrannies and rebellions of some men in the family system in today's society can be prevented.
Research Method: To conduct this research, library and documentary methods were used to collect research data. In addition, the descriptive-analytical method is used for converting the collected data into information and to reach the desired outcomes. First, the opinions of the Qur’anic exegetes were collected from the reliable exegetical sources of both the Shia and the Sunni. Thereafter, the opinions raised regarding the research topic were criticized for using content analysis, relying on Qur’anic, narrative, and literary evidence, as well as citing Shia and Sunni exegetical and jurisprudential sources.
Findings: The findings of this study show that the view of realizing irrevocable divorce after the oath of abstinence (ʾĪlāʾ) faces challenges because the argument based on the contrast between the expressions "they return" and " they resolve upon divorce " in the Qur’anic verses is incomplete. On the other hand, divorce after the oath of abstinence (ʾĪlāʾ) is outside the realm of irrevocable divorce. In addition, in contrast to the hadiths indicating irrevocable divorce, there are conflicting hadiths that this group of hadiths does not have the authority to resist. The view that the realization of revocable divorce is based on the principle of revocability also does not seem accurate, because the argument based on this principle depends on the absence of reason to the contrary. While the cases covered by irrevocable divorce are ignored in the issue of the oath of abstinence (ʾĪlāʾ), the possibility of such conditions being fulfilled is not ruled out. According to the chosen view, the verse in question and the narrations interpreting it are applicable; therefore, the aforementioned divorce is absolute and must be considered in detail. This means that divorce after the oath of abstinence (ʾĪlāʾ) can be irrevocable or revocable, depending on conditions such as the woman's minor age, the number of divorces, and the woman's payment of donations and ransom.
Final result: Finally, this research shows that the divorce mentioned in the verse in question and the narrations interpreting it is applicable and the issue should be considered in detail. This means that divorce after the oath of abstinence (ʾĪlāʾ) can be irrevocable or revocable, depending on conditions such as the woman's minor age, the number of divorces, and the woman's payment of donations and ransom. This research can be cited as a reliable source for researchers in the field of studying the type of divorce in the oath of abstinence (ʾĪlāʾ), to explain the correct view of the Holy Qur’an in this field and to explain the rights and duties of each man and woman in such problems, and as a result, important effects can be achieved in improving the legal conditions of women in today's civil society.
 

کلیدواژه‌ها English

The Oath of Abstinence (ʾĪlāʾ)
Irrevocable Divorce (Ṭalāq Bāʾin)
Revocable Divorce (Ṭalāq Rajʿī)
Verses 2:226–227 of al-Baqarah
Verses of Rulings (Āyāt al-Aḥkām)
Qur’anic Jurisprudence (Fiqh al-Qurʾān)
Family Law
قرآن کریم، ترجمه مکارم شیرازی، ناصر (1373ش): قم: دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامى‏، چاپ دوم.
ابن اثیر، مبارک بن محمد (1367ش): «النهایة فی غریب الحدیث و الأثر»، قم: موسسه مطبوعاتی اسماعیلیان، چاپ چهارم. 
ابن انس، مالک (1425ق): «موطأ الإمام مالک»، امارات؛ ابوظبى: مؤسسه زاید بن سلطان آل نهیان للأعمال الخیریة و الإنسانیة، چاپ اول.
ابن فارس، احمد بن فارس (1404ق): «معجم مقاییس اللغة»، قم: مکتب الاعلام الاسلامی، چاپ اول.
ابن قدامه، عبد الله بن احمد (بی‌تا): «المغنی علی مختصر ‌ابی‌القاسم عمر بن الحسین بن عبدالله بن احمد الخرقی»، بیروت: دارالکتاب العربی. 
ابن‏عادل، عمر بن على (1419ق): «اللباب فى علوم الکتاب»، بیروت: دار الکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون، چاپ اول. 
ابن‏عاشور، محمدطاهر (1420ق): «التحریر و التنویر»، بیروت: مؤسسة التاریخ العربی، چاپ اول.
ابوحیان اندلسی، محمدبن یوسف (1420ق): «البحرالمحیط فی التفسیر»، بیروت: دارالفکر. 
اخوت، عبدالهادی، (1395): «بررسی تعلیق حقوق زنان با رویکردی به تنقیح مناط در احکام ایلاء»، پایان نامه کارشناسی ارشد، زهرا فهرستی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی، مجتمع دانشگاهی ولی‌عصر (عج). 
آل‌عصفور، حسین بن محمد (1414ق): «عیون الحقائق الناظرة فی تتمة الحدائق الناضرة»، قم: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم، مؤسسة النشر الإسلامی، چاپ دوم.
بیهقی، احمد بن حسین (۱۴۱۹ق): «السنن الکبری»، بیروت: دارالفکر.
ترحینی عاملی، محمد حسن (1385ش): «الزبدة الفقهیة فی شرح الروضة البهیة»، بی‌جا: دارالفقه للطباعة و النشر،‌ چاپ چهارم. 
جصاص، احمد بن على (1405ق): «احکام القرآن»، بیروت: دارإحیاء التراث العربی، چاپ اول.
جلالی فر، رضوان و دیگران، (1402)، «نگرش تحلیلی به نسخ تمهیدی ایلاء با نظر داشت نگاه تاریخ محور به نگره‌ها»، مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی، شماره 3 (پیایی 27)، صص 38 - 65.
جمعی از پژوهشگران (1423ق): «موسوعة الفقه الإسلامی طبقا لمذهب أهل البیت علیهم‌السلام»، بی‌جا: مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت (علیهم‌السلام).
جوادی آملی، عبدالله (1387ش): «تسنیم»، قم: اسراء، چاپ دوم.
جوادی آملی، عبدالله (28/11/1396): «درس خارج فقه نکاح، جلسه 309»، وبگاه بنیاد بین المللی علوم وحیانی اسراء، https://javadi.esra.ir 
جوهرى، اسماعیل بن حماد (1376ق): «الصحاح: تاج اللغة و صحاح العربیة»، بیروت: دارالعلم للملایین، چاپ اول.
حرعاملی، محمد بن حسن (1412ق): «هدایة الأمة إلی أحکام الأئمة علیهم السلام»، مشهد: آستانة الرضویة المقدسة، مجمع البحوث الإسلامیة، چاپ اول.
حرعاملی، محمد بن حسن (1416ق): «تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة»، قم: مؤسسة آل البیت(علیهم‌السلام) لإحیاء التراث، چاپ سوم.
حقى برسوى، اسماعیل بن مصطفى (بی‌تا): «تفسیر روح البیان»، بیروت: دارالفکر، چاپ اول.
حلى، حسن بن یوسف بن مطهر (1379ش): «نهج الحقّ و کشف الصدق»، علیرضا کهنسال، تهران: تاسوعا، چاپ اول.
خمینى، روح الله (۱۴۲۴ق): «توضیح المسائل(مُحَشّی)»، قم: ‌دفتر انتشارات اسلامى، چاپ هشتم.‌ 
داور پناه، ریحانه (1396): «بررسی احکام طلاق ایلاء»، همایش بین المللی حقوق علوم سیاسی و معارف اسلامی.
راغب اصفهانى، حسین بن محمد (1412ق): «مفردات ألفاظ القرآن»، بیروت: دارالقلم، چاپ اول.
روحانی، محمد صادق (1435ق): «فقه الصادق»، قم: آیین دانش، چاپ پنجم.
زحیلی، وهبه (1411ق): «التفسیر المنیر فی العقیدة و الشریعة و المنهج»، دمشق: دارالفکر، چاپ دوم.
زحیلی، وهبه (بی‌تا): «الفقه الإسلامی و أدلته»، دمشق: دارالفکر، چاپ چهارم.
سبزوارى، محمد (1406ق): «الجدید فى تفسیر القرآن المجید»، بیروت: دارالتعارف للمطبوعات، چاپ اول. 
سعدى، ابوجیب (1408ق): «القاموس الفقهی لغة و اصطلاحا»، دمشق: دارالفکر، چاپ دوم.
سیستانی، علی (بی‌تا): «احکام طلاق، مسأله 2540»، وبگاه آیت‌الله سیستانی، https://www.sistani.org 
سیوطى‏، جلال الدین (بی‌تا): «معترک الأقران فی إعجاز القرآن»‏، بی‌جا: دارالفکرالعربى‏.
شهید ثانی، زین‌‌الدین بن علی (1413ق): «مسالک الأفهام إلی تنقیح شرائع الإسلام»، قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة، چاپ اول.
صاحب، اسماعیل بن عباد (1414ق): «المحیط فى اللغة»، بیروت: عالم الکتب، چاپ اول. 
صادقى تهرانى، محمد (1406ق): «الفرقان فى تفسیر القرآن بالقرآن و السنه»، قم: فرهنگ اسلامى، چاپ دوم. 
صافى، محمود (1418ق): «الجدول فی إعراب القرآن و صرفه و بیانه مع فوائد نحویة هامة»، دمشق: دارالرشید، چاپ چهارم.
صیمری، مفلح بن حسن (1420ق): «غایة المرام فی شرح شرائع الإسلام»، بیروت: چاپ اول، دارالهادی.
طباطبایی قمی، تقی (1426ق): «مبانی منهاج الصالحین»، قم: قلم الشرق، چاپ اول.
طباطبایی کربلایی، علی بن محمد علی (1404ق): «ریاض المسائل(ط. القدیمة)»، قم: مؤسسة آل البیت(علیهم السلام) لإحیاء التراث، چاپ اول.
طباطبایى، محمدحسین (1390ق): «المیزان فی تفسیر القرآن»، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، چاپ دوم. 
طبرانى، سلیمان بن احمد (2008م): «التفسیر الکبیر: تفسیر القرآن العظیم»، اردن؛ اربد: دارالکتاب الثقافی، چاپ اول. 
طبرسی، فضل بن حسن (1372ش): «مجمع البیان فی تفسیر القرآن»، تهران: ناصرخسرو، چاپ سوم.
طبرسی، فضل بن حسن (1412ق): «جوامع الجامع»، قم: حوزه علمیه قم، مرکز مدیریت، چاپ اول.
طبرى، محمد بن جریر (1412ق): «جامع البیان فى تفسیر القرآن(تفسیر الطبرى)»، بیروت: دارالمعرفة، چاپ اول.
طحاوی، احمد بن محمد (۱۴۱۶ق): «أحکام القرآن الکریم»، استانبول: مرکز البحوث الإسلامیة التابع لوقف الدیانة الترکی.
طریحى، فخر الدین بن محمد (1375ش): «مجمع البحرین»، تهران: مرتضوی، چاپ سوم.
طوسی، محمد بن حسن (1365ش): «تهذیب الأحکام»، تهران: دارالکتب الإسلامیة، چاپ چهارم.
طوسی، محمد بن حسن (1407ق): «الخلاف»، قم: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم، مؤسسة النشر الإسلامی، چاپ اول.
طوسی، محمد بن حسن (بی‌تا): «التبیان فی تفسیر القرآن»، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، چاپ اول.
عسکرى، حسن بن عبدالله (1400ق): «الفروق فى اللغة»، بیروت: دارالافاق الجدیدة، چاپ اول.
غفوری، زهرا (1397): «مبانی فقهی و حقوقی ایلاء»، پایان نامه کارشناسی ارشد، حیدر امیرپور، دانشگاه پیام نور تهران جنوب.
فاضل جواد، جواد بن سعید (1365ش): «مسالک الأفهام إلى آیات الأحکام»، تهران: مرتضوى، چاپ دوم. 
فاضل مقداد، مقداد بن عبد الله (1404ق): «التنقیح الرائع لمختصر الشرائع»، قم: مکتبة آیة الله العظمی المرعشی النجفی(ره)، چاپ اول.
فخرالمحققین، محمد (1387ق): «إیضاح الفوائد فی شرح إشکالات القواعد»، قم: اسماعیلیان، چاپ اول.
فخررازى، محمد بن عمر (1420ق): «التفسیر الکبیر(مفاتیح الغیب)»، بیروت: دارإحیاء التراث العربی، چاپ سوم.
فراهیدى، خلیل بن احمد (1409ق): «کتاب العین»، قم: هجرت، چاپ دوم. 
فضل الله، محمدحسین (1419ق): «من وحى القرآن»، بیروت: دارالملاک، چاپ اول. 
فیومى، احمد (1414ق): «المصباح المنیر فى غریب الشرح الکبیر للرافعى»، قم: موسسه دارالهجرة، چاپ دوم.
قافی، نجمه؛ زمانی، محمدحسن(1400) نقد مقاله «ازدواج» دانشنامه قرآن الیور لیمن، قرآن پژوهی خاورشناسان، دوره 16، شماره 31، صص 330-356،  10.22034/qkh.2022،6633
قرشى، على اکبر (1371ش): «قاموس قرآن»، تهران: دارالکتب الاسلامیه، چاپ ششم. 
قرطبى، محمد بن احمد (1364ش): «الجامع لأحکام القرآن»، تهران: ناصرخسرو، چاپ اول.
قطب راوندى، سعید بن هبه‏الله (1405ق): «فقه القرآن»، قم: کتابخانه عمومى حضرت آیت الله العظمى مرعشى نجفى(ره)، چاپ دوم.
قمى، على بن ابراهیم (1363ش): «تفسیر القمی»، قم: دارالکتاب، چاپ سوم.
کلینی، محمد بن یعقوب (1363ش): «الکافی»، تهران: دارالکتب الإسلامیة، چاپ پنجم.
مجلسی، محمدباقر (1403ق): «بحار الأنوار»، بیروت: دارإحیاء التراث العربی، چاپ اول. 
مجلسی، محمدباقر (1406 ق): «ملاذ الأخیار فی فهم تهذیب الأخبار»، قم: کتابخانه عمومی حضرت آیت الله العظمی مرعشی نجفی(ره)، چاپ اول.
محقق سبزواری، محمدباقر بن محمد مومن (1381ش): «کفایة الفقه»، قم: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم. مؤسسة النشر الإسلامی، چاپ اول.
مشکینی، علی (۱۴۳۱ق): «مصطلحات الفقه و اصطلاحات الاصول»، بیروت: منشورات الرضا، چاپ اول.
مصطفوی، حسن (1402ق): «التحقیق فی کلمات القرآن الکریم»، تهران: مرکز الکتاب للترجمة و النشر، چاپ اول. 
معرفت، محمد هادى (1415ق): «التمهید فی علوم القرآن»‏، قم: مؤسسة النشر الاسلامى‏، چاپ دوم.‏
مغنیه، محمدجواد (1421ق): «الفقه علی المذاهب الخمسة»، بیروت: دارالتیار الجدید، چاپ دهم.
مکارم شیرازی، ناصر (1374ش): «‌تفسیر نمونه»، تهران: دار الکتب الإسلامیة، چاپ سی و دوم.
موسوی خلخالی، محمدمهدی (1380ش): «حاکمیت در اسلام»، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، دفتر انتشارات اسلامی.
موسوی مقدم، سید محمد؛ مدرسی مصلی، سید منصوره (1398) «بررسی مقاله «نکاح و طلاق» از دایرةالمعارف قرآن لیدن»، قرآن پژوهی خاورشناسان، دوره 14، شماره 26، صص 157-175،  10.22034/qkh.2019.2746
نجفی، محمدحسن بن باقر (بی‌تا): «جواهر الکلام (ط. القدیمة)»، بیروت: دارإحیاء التراث العربی، چاپ هفتم.
نوری، حسین بن محمدتقی (1408ق): «مستدرک الوسائل»، بیروت: مؤسسة آل البیت (علیهم‌السلام) لإحیاء التراث، چاپ اول.
واحدى، على بن احمد (1411ق): اسباب نزول القرآن، بیروت: دارالکتب العلمیة؛ منشورات محمد علی بیضون، چاپ اول. 
هاشمى رفسنجانى، اکبر (1383ش): «فرهنگ قرآن»، قم: بوستان کتاب، چاپ دوم.
هاشمى رفسنجانى، اکبر (1386ش): «تفسیر راهنما؛ روشى نو در ارائه مفاهیم موضوعات قرآن»، قم: بوستان کتاب (انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه قم)، چاپ اول. 
یزدی، محمد کاظم بن عبد العظیم (1421ق): «العروة الوثقی(عدة من الفقهاء، جامعه مدرسین)»، قم: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم. مؤسسة النشرالإسلامی، چاپ اول.

  • تاریخ دریافت 15 شهریور 1403
  • تاریخ بازنگری 06 آبان 1403
  • تاریخ پذیرش 20 اسفند 1403
  • تاریخ انتشار 25 اسفند 1403