مطالعات تفسیر تطبیقی

مطالعات تفسیر تطبیقی

مقایسه تطبیقی و ارزیابی دیدگاه مفسران فریقین درباره نورانی‌شدن زمین به نور پروردگار در آیه 69 زمر

نوع مقاله : مقاله ترویجی

نویسندگان
1 استادیار گروه معارف اسلامی دانشکده الهیات دانشگاه تبریز، تبریز، ایران
2 استادیار گروه معارف اسلامی دانشکده الهیات دانشگاه تبریز، تبریز، ایران.
3 دانشجوی دکتری دانشگاه ادیان و مذاهب اسلامی، تهران، ایران
چکیده
کلمه نور از واژگان کلیدی در آیات قرآن است که در موارد متعدد تکرارشده و در برخی موارد، معنای حقیقی (نور محسوس) و در برخی موارد دیگر، معنای مجازی از آن، اراده شده است. ازجمله این آیات، آیه 69 سوره زمر است که در آن، از روشن شدن زمین به‌واسطه نور پروردگار، سخن به میان آمده است «وَ أَشرَقَتِ الغرض بِنورِ رَبّها». در این‌که مراد از این اصطلاح قرآنی چیست و آیا معنای حقیقی از آن اراده شده یا مجازی و اشاره به پدیده‌ای در دنیا دارد یا آخرت، مفسران فریقین، دیدگاه‌های مختلفی مطرح کرده‌اند که برخی از این دیدگاه‌ها مشترک بین مفسران فریقین، برخی، مختص مفسران شیعه و برخی دیگر، مختص مفسران اهل سنت است. روشن شدن این موضوع، ابهامات موجود در واژگان آیه را برطرف نموده، مفهوم دقیقی از عبارات آن، ارائه می‌دهد که علم به آن، می‌تواند تأثیرات عملی زیادی در زندگی انسان داشته باشد. این پژوهش که به روش توصیفی- تحلیلی و در بستر مطالعات کتابخانه‌ای صورت گرفته، این دیدگاه‌ها را تحلیل، مقایسه و مورد ارزیابی قرار داده و درنهایت به این نتیجه منتهی شده که از میان 10 دیدگاه مطرح‌شده در این خصوص، دیدگاه مشترک ظهور حقیقت اشیاء و اعمال انسان در قیامت، به خاطر وجود قرائن سیاقی و قرائن و شواهد موجود در آیات دیگر قرآن، بر دیدگاه‌های دیگر برتری دارد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

An Analytical Comparison of Sunni and Shia Interpretations of the Earth Being Radiant with the Light of the Lord in Qur’an 39:69

نویسندگان English

samad behrouz 1
Omran Abbaspur 2
Seyyed Ahsan Hosseini 3
1 Assistant Professor, Department of Islamic Studies, Faculty of Theology, University of Tabriz, Tabriz, Iran.
2 Assistant Professor, Department of Islamic Studies, Faculty of Theology, University of Tabriz, Tabriz, Iran.
3 PhD Student, University of Islamic Religions and Denominations, Tehran, Iran.
چکیده English

Detailed Abstract
Research objective:
The aim of this study is to conduct a comparative analysis and evaluation of the views expressed by Sunni and Shia exegetes (the two major Islamic traditions) regarding the meaning and interpretation of the Qur’anic phrase “the earth will be illuminated by the light of its Lord” in Qur’an 39:69 (“wa-ashraqat al-arḍu bi-nūri rabbihā”). Exegetes from both traditions have presented diverse perspectives on what is intended by this expression—whether its meaning is literal or metaphorical, and whether it refers to a phenomenon in this world or in the Hereafter. Some of these interpretations are shared by exegetes of both groups, while others are exclusive either to Shia commentators or to Sunni commentators. Clarifying this issue helps remove the existing ambiguities surrounding the vocabulary of the verse and provides a more precise understanding of its expressions—an understanding that can have significant practical implications for human life.
Methodology:
This study employs a qualitative, descriptive–analytical approach. The views of Sunni and Shia exegetes regarding the meaning of the verse “wa-ashraqat al-arḍu bi-nūri rabbihā” (“the earth will be illuminated by the light of its Lord”) and their interpretations of what is intended by the earth’s illumination through God’s light have been extracted from their respective commentaries. The research aims to analyze, compare, and evaluate these interpretations, and to identify the view that best aligns with Qur’anic and hadith-based evidence.
findings:
The findings of this study indicate that, regarding the meaning of “the earth will be illuminated by the light of its Lord” in Qur’an 39:69, ten distinct interpretations have been presented by Sunni and Shia exegetes. Among these, three views are shared by both groups, five are exclusive to Sunni commentators, and two are exclusive to Shia commentators.The first shared interpretation (establishment of justice, truth, and proof) considers “truth” and “proof” to be synonymous. However, based on their Qur’anic usage, this equivalence appears incorrect; the term nūr (light) is never used metaphorically for “proof” or in the sense of “truth” in the Qur’an. Moreover, although ḥaqq (truth) and ʿadl (justice) may overlap in certain contexts, they represent two distinct concepts.The second shared interpretation (a light other than sunlight) merely paraphrases or translates the verse without offering an interpretive explanation, leaving the central ambiguity unresolved. The third shared interpretation is the view favored by this study.The well-known exclusive Sunni interpretation (God’s theophany to judge among people) does not clarify what is meant by tajallī (divine manifestation), and thus fails to resolve the verse’s ambiguity. Furthermore, some exegetes who support this view claim that God descends and sits upon a throne to judge humanity—a notion that implies anthropomorphism, from which God is exalted. Additionally, this interpretation seems to confuse the illumination mentioned in the first part of the verse with the judgment expressed later in the same verse—“and judgment will be passed between them in truth”—and for this reason is unlikely to be correct.The four lesser-known Sunni-exclusive interpretations (the light of God’s power; the light of the Prophet’s monotheism; the illumination of the human soul; and the light of God’s Shin) involve assigning meanings to the term light that contradict the apparent wording of the verse without supporting evidence, and may constitute tafsīr bi’l-ra’y (interpretation based on personal opinion). The last of these interpretations, in particular, suggests anthropomorphism and likening God to creation.The first Shia-exclusive interpretation (the light of justice through the rise of Imam al-Mahdī, may God hasten his reappearance) essentially reiterates the first shared view but applies the establishment of justice to this world rather than the Hereafter. The same critiques of that earlier view apply here as well. Moreover, this interpretation does not accord with the context of Qur’an 39:69 or the surrounding verses, which clearly pertain to the Day of Resurrection—unless it is taken as a deeper, allegorical layer (ta’wīl) premised on the idea that the rise of the Mahdī represents a reflection of the Resurrection within this world.The second Shia-exclusive interpretation (the light of a believer’s faith) is also incompatible with the verse’s attribution of light directly to God, even though in certain Qur’anic contexts, based on specific clues, light may indeed be used metaphorically for a believer’s faith.
Final conclusion:
This study concludes that among the ten interpretations proposed by Sunni and Shia exegetes concerning the meaning of Qur’an 39:69 — “And the earth will shine with the light of its Lord” — the shared view held by both groups, which interprets this illumination as the manifestation of the true reality of all things and human deeds on the Day of Resurrection, is the most plausible. This interpretation is supported by contextual clues within the verse, as well as by additional evidence from other Qur’anic verses and chapters. In contrast, each of the remaining nine interpretations—whether exclusive to Shia exegetes, exclusive to Sunni exegetes, or shared—faces significant critiques.

کلیدواژه‌ها English

Light, Illumination, Earth, Qur&rsquo
an 39:69, Sunni and Shia Exegetes
قرآن کریم.
ابن اثیر جزری (1367): «النهایة فی غریب الاثر»، قم: اسماعیلیان، چاپ چهارم.
ابن سلیمان، مقاتل (1423 ق): «تفسیر مقاتل ابن سلیمان»، تحقیق: عبدالله محمود شحاته، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
ابن عاشور، محمد طاهر (1420 ق): «تفسیر التحریر و التنویر المعروف بتفسیر ابن عاشور»، بیروت: مؤسسه التاریخ العربی.
ابن عبدالسلام، عبدالعزیز ابن عبدالسلام (1429 ق): «تفسیر العزیز ابن عبدالسلام»، تعلیق و حاشیه نویسی: احمد فتحی عبدالرحمن، بیروت: دارالکتب العلمیة.
ابن عطیه اندلسی، عبدالحق بن غالب (1422 ق): «المحررالوجیز فی تفسیرالکتاب‌العزیز»، بیروت: دار الکتب العلمیة.
ابن کثیر، اسماعیل بن عمر (1419 ق): «تفسیر القرآن العظیم»، بیروت: دار الکتب العلمیه.
ابن منظور، محمد بن مکرم (۱۴14 ق): «لسان العرب»، تحقیق و تصحیح: جمال الدین میردامادی، بیروت: دارالفکر، چاپ سوم.
ابن‌عربی، محمد بن علی (1422 ق): «تفسیر ابن عربی (تأویلات عبد الرزاق)»، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
ابوالفتوح رازی، حسین ابن علی (1408 ق): «روض الجنان و روح الجنان فی تفسیرالقران»، تصحیح: محمدمهدی ناصح، محمدجعفر یاحقی، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.
ابوحیان، محمد ابن یوسف (1407 ق): «تفسیر النهر الماد من البحرالمحیط»، لبنان: دارالجنان.
اسعدی سامانی، زهرا (1399): «مفهوم‌شناسی نور و ظلمت از دیدگاه قرآن»، تهران: سرای فرهنگ و ادب.
اشکوری، محمد ابن علی (۱۳۷۳): «تفسیر شریف لاهیجی»، تهران: دفتر نشر.
آل غازی، عبدالقادر (1382 ق): «بیان المعانی»، دمشق: مطبعةالترقی.
آلوسی، محمود ابن عبدﷲ (1415 ق): «روح‌المعانی فی تفسیرالقرآن‌العظیم و السبع‌المثانی»، بیروت: دارالکتب العلمیه.
 بحرانی، هاشم بن سلیمان (1415 ق): «البرهان فی تفسیر القرآن»، تحقیق: بنیاد بعثت، قم: مؤسسه بعثت.
براتی، مرتضی (1395): «بررسی استعاره مفهومی نور در قران کریم با رویکرد شناختی»، پژوهش‌های نقد ادبی و سبک‌شناسی، شماره 23، ص 39-59.
 بغوی، حسین ابن مسعود (1420 ق): «تفسیرالبغوی المسمی معالم التنزیل»، تحقیق: عبدالرزاق مهدی، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
بیضاوی، عبدﷲ ابن عمر (1418 ق): «انوار التنزیل و اسرار التاویل (تفسیر البیضاوی)»، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
تستری، سهل ابن عبدالله (1423 ق): «تفسیرالتستری»، تحقیق: محمد باسل عیون سوده، بیروت: دارالکتب العلمیه.
ثعالبی، عبدالرحمن ابن محمد (1418 ق): «جواهر الحسان فی تفسیر القرآن»، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
ثعلبی، أبو اسحاق احمد بن ابراهیم (1422 ق): «الکشف و البیان عن تفسیرالقرآن»، بیروت: دارأحیاء التراث العربی.
حائری طهرانی، علی (1338): «مقتضیات الدرر»، تهران: دارالکتب الاسلامیة.
حسینی زبیدی، محمد مرتضی (1414 ق): «تاج العروس من جواهرالقاموس»، تحقیق و تصحیح: علی هلالی و علی سیری، بیروت: دارالفکر.
حسینی همدانی، محمد (1404 ق): «انوار درخشان در تفسیر قرآن»، تهران: لطفی.
حسینی، سیداحسن؛ معماری، داود؛ زرسازان، عاطفه (1400): «نقد و بررسی دیدگاه مفسران فریقین در آیه «و اشرقت الغرض بنور رب‌ها»، Quran and religious enlightenment، دوره 2، شماره 2، ص 103-119.
حقی برسوی، اسماعیل ابن مصطفی (بی‌تا): «تفسیر روح البیان»، لبنان: دارالفکر.
حویزی، عبدعلی ابن جمعه (1415 ق): «نورالثقلین»، تصحیح: هاشم رسولی، قم: اسماعلیان، چاپ چهارم.
رازی، ابوالفتوح (1352): «تفسیر روح الجنان»، تهران: انتشارات اسلامیه.
راغب اصفهانی، حسین ابن محمد (1412 ق): «مفردات الفاظ القرآن»، بیروت: دارالشامیه.
 زحیلی، وهبة (1411 ق): «التفسیرالمنیر فی العقیدة و الشریعة و المنهج»، دمشق: دارالفکر، چاپ دوم.
زمخشری، محمود ابن عمر (1407 ق): «الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الاقاویل فی وجوه التاویل»، بیروت: دارالکتاب العربی.
زمخشری، محمود ابن عمر (1979 م): «اساس البلاغة»، بیروت: دار صادر.
 سیوطی، جلال‌الدین (1404 ق): «الدرالمنثورفی التفسیر بالمأثور»، قم: کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی.
شاه عبدالعظیمی، حسین (1363): «تفسیر اثنی عشری»، تهران: میقات.
شبر، عبدالله (1407 ق): «الجوهر الثمین فی تفسیر الکتاب المبین»، کویت: شرکة مکتبه الالفین.
 شوکانی، محمد (1414 ق): «فتح القدیر»، دمشق: دار ابن کثیر.
طباطبایی، محمد حسین (۱۳۹۰ ق): «المیزان فی تفسیرالقرآن»، بیروت: اعلمی.
طبرانی، سلیمان ابن احمد (2008 م): «التفسیرالکبیر: تفسیرالقرآن العظیم (الطبرانی)»، اردن: دارالکتب الثقافی.
طبرسی، فضل بن حسن (۱۴۰۶ ق): «مجمع البیان فی تفسیرالقرآن»، بیروت: دارالمعرفة.
 طبرسی، فضل بن حسن (1412 ق): «جوامع الجامع»، تصحیح: ابوالقاسم گرجی، قم: مرکز مدیریت حوزه علمیه قم.
طبری، محمد بن جریر (1412 ق): «جامع البیان عن تأویل آی القرآن»، بیروت: دار المعرفه.
طریحی، فخر الدین (۱۳۷۵): «مجمع البحرین»، تهران: مرتضوی.
 طوسی، محمد ابن حسن (بی‌تا): «التبیان فی تفسیر القرآن»، تصحیح: احمد حبیب عاملی، لبنان: دار احیاء التراث العربی.
طیب، عبدالحسین (1369): «اطیب البیان فی تفسیر القرآن»، تهران: اسلام.
عبدالباقی، محمدفؤاد (1364 ق): «المعجم المفهرس لالفاظ القرآن الکریم»، تهران: پرتو (اسماعیلیان) (افست از روی چاپ ۱۳۶۴ ق قاهره، دارالکتب المصریه).
فتح‌اللهی، علی؛ بغدادی، اکرم (1396): «مفهوم نور در قرآن، برهان و عرفان»، تفسیر متون وحیانی، شماره 15، ص 157-176.
فخر رازی، محمد ابن عمر (1420 ق): «التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب)»، بیروت: دار احیاء التراث العربی، چاپ سوم.
 فضل‌الله، محمدحسین (1419 ق): «من وحی القرآن»، لبنان: دارالملاک.
 فیض کاشانی، محمد بن شاه‌مرتضی (1415 ق): «تفسیر الصافی»، تهران: مکتبة الصدر، چاپ دوم.
 فیض کاشانی، محمد بن شاه‌مرتضی (1418 ق): «الاصفی فی تفسیر القران»، تحقیق: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی (محمدرضا نعمتی و محمدحسین درایتی)، قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.
القاسمی، محمد ابن علی (1421 ق): «محاسن التأویل»، القاهرة: دارالحدیث.
 قرشی بنابی، علی اکبر (1375): «تفسیر احسن‌الحدیث»، تهران: بنیاد بعثت.
قرطبی، محمد ابن احمد (۱۴۱۶ ق): «الجامع لاحکام القرآن»، بی‌جا: دارالصحابه لتراث.
قشیری، عبدالکریم ابن هوازن (2000 م): «لطایف الاشارات»، تحقیق: ابراهیم بسیونی، قاهره: الهیئة المصریة العامة للکتاب.
قمی مشهدی، محمد ابن محمدرضا (1368): «کنزالدقائق و بحرالغرائب»، تهران: انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
 قمی، علی ابن ابراهیم (1363): «تفسیرالقمی»، تحقیق: طیب موسوی جزایری، قم: دارالکتاب.
کاشانی، فتح‌الله (1336): «تفسیر منهج‌الصادقین»، تهران: کتاب فروشی محمد حسن علمی.
 کاشانی، فتح‌الله (1423 ق): «زبدة التفاسیر»، تحقیق: بنیاد معارف اسلامی، قم: مؤسسه معارف اسلامی.
 کاشانی، فتح‌الله (بی‌تا): «منهج الصادقین فی الزام المخالفین»، تهران: اسلامیه.
نیآوردی، علی ابن محمد (بی‌تا): «النکت والعیون (تفسیرالماوردی)»، تعلیق: سید ابن عبدالمقصود عبدالرحیم، بیروت: دارالکتب العلمیه.
مجلسی، محمدباقر ابن محمدتقی (بی تا): «بحار الانوار»، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
محلی، محمد ابن احمد؛ سیوطی، عبدالرحمن ابن ابی بکر (1416 ق): «تفسیرالجلالین»، لبنان: مؤسسه نور.
 مدرسی، محمدتقی (1419 ق): «من هدی‌القرآن»، تهران: دار محبی‌الحسین.
 مصطفوی، حسن (1368): «التحقیق فی کلمات القرآن»، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
 مغنیه، محمدجواد (1424 ق): «تفسیرالکاشف»، قم: دارالکتاب الاسلامی.
 مغنیه، محمدجواد (1425 ق): «التفسیرالمبین»، قم: دارالکتاب الاسلامی.
مقدادیان، عادل؛ شمس، محمدجواد (1395): «مفهوم عرفانی نور و ظل در قران»، پژوهشنامه عرفان، شماره 14، ص 39-59.
مکارم شیرازی، ناصر (۱۳۷۱): «تفسیر نمونه»، تهران: دار الکتب الاسلامیه.
میبدی، احمد ابن محمد (نویسنده: عبدالله انصاری) (1371): «کشف الاسرار و عدة الابرار (معروف به تفسیر خواجه عبدالله انصاری)»، تهران: امیرکبیر، چاپ پنجم.
واحدی، علی ابن احمد (1415 ق): «الوجیز فی تفسیرالکتاب العزیز»، بیروت: دارالقلم.
واعظی، محمود (1399): «بازخوانی مفهوم نور در قرآن کریم»، آموزه‌های قرآنی، شماره 32، ص 187-218.
یوسف پور، معصومه؛ پروین، جلیل (1393): «مفهوم‌شناسی نور خداوند با تکیه بر روایات تفسیری فریقین»، حدیث و اندیشه، شماره 18، ص 51-76.

  • تاریخ دریافت 14 شهریور 1403
  • تاریخ بازنگری 01 دی 1403
  • تاریخ پذیرش 20 اسفند 1403
  • تاریخ انتشار 01 مرداد 1404