مطالعات تفسیر تطبیقی

مطالعات تفسیر تطبیقی

نقش نفاق سیاسی در انحراف مسیر جانشینی پیامبراکرم (ص) بر اساس تفاسیر فریقین (با محوریت سوره توبه)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه تفسیر، جامعة المصطفی العالمیة، قم، ایران
2 استادیار گروه تفسیر، جامعة المصطفی العالمیة، قم، ایران.
چکیده
در صدر اسلام، گونه خطرناکی از نفاق سیاسی در برابر حاکمیت جامعه وجود داشت که از شهر مکه آغاز شد و هدف اصلی آن، آسیب‌رسانی به اصل اسلام و کارشکنی در جانشینی رسول خدا (ص) بود. مسئله اصلی در این پژوهش، تحلیل منابع تفسیری-تاریخی فریقین، در خصوص نقش نفاق سیاسی در خصوص جانشینی پیامبر اکرم (ص) با محوریت آیات سوره «توبه» با روش گردآوری داده‌های کتابخانه‌ای و روش پردازش توصیفی-تحلیلی است. بر اساس یافته‌های تحقیق، نفاق سیاسی در صدر اسلام، دو گونه آشکار و نهان داشت. نمونه‌های نفاق سیاسی آشکار در جانشینی پیامبر اکرم (ص) عبارت‌اند از: سرپیچی «عبداللّه‌بن‌أبی» از همراهی با لشکر اسلام در جنگ تبوک؛ بهانه‌تراشی منافقان برای نرفتن به جنگ؛ تمسخر مجاهدان جنگ تبوک از سوی منافقان؛ عیب‌جویی منافقان از پشتیبان‌های مالی سپاه اسلام و توطئه ساختن مسجد ضرار در غیاب پیامبر اکرم (ص). همچنین تخریب فضائل امام علی (ع)؛ تقویت همبستگی به‌وسیله تدوین عهدنامه، نفوذ عمیق و گسترده در جامعه و دستگاه حاکمیت، نافرمانی از پیامبر اکرم (ص) در پیوستن به سپاه اسامه و سرپیچی از دستور آن حضرت برای نوشتن وصیت، از مهم‌ترین نقش‌های نفاق سیاسی پنهان در انحراف مسیر جانشینی پیامبر اکرم (ص) است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Role of Political Hypocrisy in Deviating the Path of Succession to the Holy Prophet (PBUH) Based on the Exegeses of the Two Sects (With a Focus on Surah At-Tawbah)

نویسندگان English

MohammadJavad Dashti 1
Ehsan Ebrahimi 2
1 Assistant Professor, Department of Quranic Exegesis, Al-Mustafa International University, Qom, Iran
2 Assistant Professor, Interpretation Department, Al-Mustafa University, Qom, Iran.
چکیده English

Detailed Abstract
Research Objective:
The primary objective of this research is to analyze the role of political hypocrisy (nifaq) in deviating the path of succession to the Holy Prophet (PBUH). Centered on the verses of Surah At-Tawbah and utilizing the comparative exegetical and historical sources of both Islamic schools of thought (Fariqayn—Sunni and Shia), this study examines how political hypocrisy affected the succession of the Messenger of Allah (PBUH). In early Islam, a hazardous form of political hypocrisy emerged in opposition to the sovereign authority of the community. Originating in Mecca, its ultimate objective was to undermine the core tenets of Islam and actively sabotage the succession of the Holy Prophet (PBUH).
Research Methodology:
This research employs a library-based and documentary approach for data collection. The gathered data was processed and synthesized using a descriptive-analytical method. The viewpoints of prominent commentators in authoritative exegetical works of both schools of thought (Fariqayn), alongside corresponding historical records, were systematically compiled. Subsequently, content analysis was utilized to critically evaluate the perspectives surrounding the research topic, relying on Quranic, narrational (hadith), and historical proofs, with direct citations from the comparative exegetical sources of both sects.
Research Findings:
The findings of this study demonstrate that political hypocrisy in early Islam manifested in two distinct dimensions: overt and covert.
• Overt political hypocrisy regarding the succession of the Holy Prophet (PBUH) included several key obstructionist actions:
1. The refusal of Abdullah ibn Ubayy to accompany the Islamic army in the Battle of Tabuk;
2. The systematic fabrication of excuses by the hypocrites to evade joining the expedition;
3. The hypocrites' ridicule of the Muslim fighters (mujahidin) participating in Tabuk;
4. The hypocrites' constant fault-finding regarding the financial backers and contributions made to the Islamic army; and
5. The active conspiracy of building Masjid al-Dirar (the Mosque of Opposition) during the absence of the Holy Prophet (PBUH).
• Covert political hypocrisy played an even more fundamental role in deviating the path of succession to the Holy Prophet (PBUH) through highly calculated maneuvers, specifically:
1. The systematic degradation and undermining of the theological and historical virtues of Imam Ali (AS);
2. Strengthening internal solidarity among co-conspirators through the drafting of a [secret] covenant (Sahifah);
3. Establishing a deep-seated and widespread infiltration into both the Muslim society and the administrative apparatus of governance;
4. Disobeying the explicit command of the Holy Prophet (PBUH) to join the military expedition under the command of Usama; and
5. Openly defying the Prophet's final deathbed instruction to write his testament [historically known as the Calamity of Thursday].
Final Conclusion:
Ultimately, this research concludes that while overt hypocrisy involved visible disruptions—such as refusing participation in the Battle of Tabuk and constructing Masjid al-Dirar—covert political hypocrisy proved to be far more damaging. Through systematic actions including denigrating the peerless virtues of Imam Ali (AS), drafting treacherous covenants, and establishing deep-seated structural infiltration within the socio-political system, covert hypocrisy played a major and decisive role in successfully deviating the divinely ordained path of succession to the Holy Prophet (PBUH).

کلیدواژه‌ها English

Hypocrisy (Nifaq)
Political Hypocrisy
Succession of the Holy Prophet (PBUH)
Surah At-Tawbah
Wilayah (Guardianship) in the Quran
Comparative Exegesis (Tafsir al-Muqaran)
آخوند قرقی، آسیه؛ میرهاشمی، سید محمد، (1402): «نفاق سیاسی خواص در دین‌گریزی عوام و تأثیر آن در ناکارآمدی»، مشرق موعود، شماره 69، ص 197-212.
آل‌سعدی، عبدالرحمن‌بن‌ناصر (1408 ق): «تیسیر الکریم الرحمن فی کلام المنان»، تحقیق ابن‌عثیمین، بیروت، داراحیاء التراث العربی.
آل‌غازی، عبدالقادر ملاحویش (1382 ق): «بیان المعانی»، دمشق، مطبعة الترقی، اول.
آلوسی، سیدمحمود (1415 ق): «روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم»، تحقیق علی عبدالباری عطیه، بیروت، دارالکتب‌العلمیة.
ابن حجر عسقلانی (1415 ق): احمد بن علی «الإصابة فی تمییز الصحابه»؛ تحقیق و تعلیق: عادل احمد عبدالموجود ـ علی محمد معوض، بیروت، دار الکتب العلمیه، اول.
ابن‌ابی‌الحدید، عزالدین المعتزل (1378 ق): «شرح نهج البلاغه»، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بی‌جا، داراحیاء الکتب العربیة، اول.
ابن‌اثیر، علی‌بن‌محمد (1385 ق): «الکامل فی التاریخ»، بیروت، دارصادر.
ابن‌خلدون، عبدالرحمن (1408 ق): «تاریخ ابن‌خلدون» تحقیق خلیل شحاده، بیروت، دارالفکر، دوم.
ابن‌سعد، محمدبن‌سعد (1410): «الطبقات الکبری»، تحقیق: محمد عبدالقادر عطا، بیروت، دار الکتب العلمیه، اول.
ابن‌سعد، محمدبن‌سعد (1414 ق): «الطبقات الکبری»، تحقیق محمدبن‌صامل السلمی، طائف، مکتبة الصدیق، اول.
ابن‌سعد، محمدبن‌سعد (بی‌تا): «غزوات الرسول وسرایاه»، تحقیق احمد عبد الغفور عطار، بیروت، دار بیروت للطباعة والنشر.
ابن‌شهرآشوب، ابوجعفر محمدبن‌علی مازندرانی (1379 ق): «مناقب آل ابی‌طالب (ع)»، تصحیح: سید هاشم رسولی محلاتی ـ محمدحسین دانش آشتیانی، قم، انتشارات علامه.
ابن‌طاووس، علی‌بن‌موسی (1399 ق): «الطرائف فی معرفة مذاهب الطوائف»، قم، خیام، اول.
ابن‌طاووس، علی‌بن‌موسی (1420 ق): «طرف من الأنباء والمناقب»، تحقیق قیس عطار، مشهد، تاسوعا، اول.
ابن‌عاشور، محمد طاهر (بی‌تا): «التحریر والتنویر»، بی‌جا، مؤسسة التاریخ.
ابن‌عبدالبر، یوسف‌بن‌عبدالله (1412 ق): «الاستیعاب فی معرفة الاصحاب»، تحقیق علی محمد بجاوی، بیروت، دارالجیل، اول.
ابن‌عربی، محیی الدین‌بن‌علی (1422 ق): «تفسیر ابن‌عربی»، تحقیق سمیر مصطفی رباب، بیروت، داراحیاء التراث العربی.
ابن‌عساکر، علی‌بن‌حسن (1418 ق): «تاریخ مدینة دمشق»، تحقیق علی شیری، بیروت، دارالفکر، اول.
ابن‌عطیه اندلسی، عبدالحق‌بن‌غالب (1422 ق): «المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز»، تحقیق عبدالسلام عبدالشافی محمد، بیروت، دارالکتب العلمیة، اول.
ابن‌فارس، احمدبن‌فارس‌بن‌زکریا (1404 ق): «معجم مقاییس اللغة»، تحقیق عبدالسلام محمد هارون، قم، مکتبة الإعلام الإسلامی.
ابن‌کثیر، اسماعیل‌بن‌عمر (1395 ق): «السیرة النبویة»، تحقیق مصطفی عبدالواحد، بیروت، دارالمعرفة.
ابن‌کثیر، اسماعیل‌بن‌عمر (1407 ق): «البدایة والنهایه»، تحقیق علی شیری، بیروت، دارالفکر.
ابن‌کثیر، اسماعیل‌بن‌عمر (1419 ق): «تفسیر القرآن العظیم»، تحقیق محمدحسین شمس‌الدینی، بیروت، دارالکتب العلمیة، اول.
ابن‌مشهدی، محمدبن‌جعفر، (1419 ق): «المزار الکبیر»، تحقیق جواد قیومی اصفهانی، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین، اول.
ابن‌منظور، محمدبن‌مکرم (1414 ق): «لسان العرب»، تحقیق احمد فارس صاحب الجوائب، بیروت، دارالفکر - دارصادر، سوم.
ابن‌هشام حمیری، عبدالملک (بی‌تا): «السیرةالنبویة»، تحقیق: مصطفی السقا و ابراهیم الأبیاری وعبد الحفیظ شلبی، بیروت، دارالمعرفة.
ابوعودة، عودةخلیل، (1405 ق): «التطوّر الدلالی»، اردن، مکتبة المنار، اوّل.
اربلی، علی‌بن‌عیسی (1381 ق): «کشف الغمة فی معرفة الائمه»، تبریز، مکتبة بنی‌هاشم.
ازهری، محمدبن‌احمد (2001 م): «تهذیب اللغة»، تحقیق محمد عوض مرعب، بیروت، دارإحیاءالتراث العربی، اول.
ایجی، عبدالرحمن‌احمد (1417 ق): «المواقف فی علم الکلام»، تحقیق عبد الرحمن عمیرة، بیروت، دارالجیل، اول.
بخاری، محمدبن‌اسماعیل (1401 ق): «صحیح البخاری»، بی‌جا، دارالفکر.
بروسوی‌حقی، اسماعیل (بی‌تا): «تفسیر روح البیان»، بیروت، دارالفکر.
بغوی، حسین‌بن‌مسعود (1420 ق): «معالم التنزیل فی تفسیر القرآن»، تحقیق عبدالرزاق مهدی، بیروت، داراحیاءالتراث‌العربی.
بلاذری، احمدبن‌یحیی (1959 م): «انساب الاشراف»، تحقیق الدکتور محمد حمیدالله، مصر، مطابع دارالمعارف.
بنی‌صفر، رخساره (1401): «زمینه‌ها و شیوه مبارزه با نفاق از نظر قرآن کریم» نشریه علوم انسانی و اسلامی در هزاره سوم، دوره 6، شماره 1.
بیضاوی، عبد الله‌بن‌عمر (1418 ق): «انوار التنزیل واسرار التأویل»، محمد عبد الرحمن المرعشلی، بیروت، داراحیاء التراث العربی، اول.
بیهقی، احمدبن‌حسین (1405 ق): «دلائل النبوة ومعرفة احوال صاحب الشریعة»، تحقیق: عبدالمعطی قلعجی، بیروت، دارالکتب العلمیة، اول.
ترمذی، محمدبن‌عیسی (1403 ق): «سنن الترمذی»، تحقیق عبدالوهاب عبداللطیف، بیروت، دارالفکر، سوم.
ثعلبی نیشابوری، احمدبن‌ابراهیم (1422 ق): «الکشف والبیان»، تحقیق محمدبن‌عاشور، بیروت، داراحیاء التراث العربی.
جرجانی، علی‌بن‌محمد (1325 ق): «شرح المواقف»، مصر، مطبعة السعادة، اول.
جوهری، احمدبن‌عبدالعزیز (1413 ق): «السقیفة وفدک»، تحقیق محمد هادی الأمینی، بیروت، شرکه الکتبی للطباعة والنشر، دوم.
حاکم‌حسکانی، عبیدالله‌بن‌عبدالله (1411 ق): «شواهد التنزیل لقواعد التفضیل»، تحقیق محمد باقرمحمودی، تهران، وزارت فرهنگ وارشاد اسلامی، اول.
حنبکه‌میدانی، عبدالرحمن حسن، (1414 ق): «ظاهرة النفاق وخبائث المنافقین فی التاریخ»، بیروت، دارالقلم، اوّل.
دیلمی، حسن‌بن‌محمد (1412 ق): «ارشاد القلوب الی الصواب»، قم، دارالشریف الرضی، اول.
ذهبی، محمدبن‌احمد (1413 ق): «تاریخ الاسلام ووفیات المشاهیر والأعلام»، تحقیق عمر عبد السلام تدمری، بیروت، دارالکتاب العربی، دوم.
راغب اصفهانی، حسین‌بن‌محمد (1412 ق): «مفردات الفاظ القرآن»، تحقیق صفوان عدنان داودی، بیروت- دمشق، دارالعلم الدار الشامیة، اول.
زمخشری، محمودبن‌عمر (1407 ق): «الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل»، بیروت، دارالکتاب العربی، سوم.
سید قطب، قطب‌بن‌ابراهیم (1412 ق): «فی ظلال القرآن»، بیروت، دارالشروق.
سیوطی، جلال‌الدین (1404 ق): «الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور»، قم، کتابخانه مرعشی نجفی.
سیوطی، جلال‌الدین (1404 ق): «المزهر فی علوم اللغة وآدابها»، تحقیق محمد احمد جاد المولی و الیاس الحلبی، قاهره.
شوکانی، محمدبن‌علی (1414 ق): «فتح القدیر»، دمشق- بیروت، دارابن‌کثیر-دارالکلم الطیب، اول.
شهرستانی، محمدبن‌عبدالکریم (بی‌تا): «الملل والنحل»، تحقیق محمد سید کیلانی، بیروت، دارالمعرفة.
شیبانی، احمدبن‌حنبل (بی‌تا): «مسند احمدبن‌حنبل»، بیروت، دارصادر.
صدوق، محمدبن‌علی (1404 ق): «الامالی»، قم، المکتبة الاسلامیة، چهارم.
طاووسی، احمدرضا و احمدنژاد، امیر، «مدیریت بحران جریان نفاق توسط پیامبر اکرم (ص) از دیدگاه قرآن کریم» مجله مطالعات قرآنی، بهار 1400، شماره 45.
طائب، مهدی، (1395 ش): «تبار انحراف»، تنظیم موسسه لوح وقلم، بی‌جا، کتابستان معرفت.
طباطبائی، محمدحسین (1417 ق): «المیزان فی تفسیر القرآن»، قم، مؤسسه نشر اسلامی، پنجم.
طبرسی، فضل‌بن‌حسن (1372 ش): «مجمع البیان لعلوم القرآن»، تحقیق محمدجواد بلاغی، تهران، ناصر خسرو، سوم.
طبری، محمدبن‌جریر (1387 ق): «تاریخ الامم والملوک»، تحقیق محمدأبوالفضل ابراهیم، بیروت، دارالتراث، دوم.
طبری، محمدبن‌جریر (1412 ق): «جامع البیان عن تأویل آی القرآن»، بیروت، دارالمعرفة، اول.
طبری‌امامی، محمدبن‌جریر (1415 ق): «المسترشدفی امامة امیرالمؤمنین علی‌بن‌ابی‌طالب (ع)»، تحقیق احمد محمودی، بی‌جا، مؤسسه فرهنگ اسلامی کوشانپور.
طنطاوی، سیدمحمد، (1997 م): «التفسیر الوسیط للقرآن الکریم»، قاهره، نهضة مصر.
طوسی، محمدبن‌حسن (1414 ق): «الامالی»، تحقیق مؤسسة البعثة، قم، دارالثقافة، اول.
عاملی، سید جعفر مرتضی، (1415 ق): «الصحیح من سیرة النبی الأعظم»، بیروت، دارالهادی، چهارم.
عیاشی، محمدبن‌مسعود (1380 ق): «تفسیر العیّاشی»، تحقیق سیدهاشم رسولی محلاتی، تهران، چاپخانه علمیة.
عینی، محمودبن‌احمد (بی‌تا): «عمدة القاری شرح صحیح البخاری»، بیروت، داراحیاء التراث العربی.
فخر رازی، محمدبن‌عمر (1420 ق): «التفسیر الکبیر»، بیروت، داراحیاء التراث العربی، سوم.
فراهیدی، خلیل‌بن‌احمد (1410 ق): «کتاب العین»، تحقیق مهدی مخزومی، قم، مؤسسه دارالهجرة، دوم.
قرطبی، محمدبن‌احمد (1364 ش): «الجامع لاحکام القرآن»، تهران، انتشارات ناصر خسرو، اول.
قمی، علی‌بن‌ابراهیم (1367 ش): «تفسیر القمی»، تحقیق سید طیب موسوی جزائری، قم، دارالکتاب، چهارم.
کلینی، محمدبن‌یعقوب (1365 ش): «الکافی»، تحقیق علی‌اکبر غفاری، تهران، دارالکتب الاسلامیة، چهارم.
مجلسی، محمدباقر (1404 ق): «بحارالانوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار (ع)»، بیروت، مؤسسةالوفاء، چهارم.
مسلم نیشابوری، مسلم‌بن‌حجاج (بی‌تا): «صحیح مسلم»، بیروت، دارالفکر.
معرفت، محمد هادی (1415 ق): «التمهید فی‌علوم القرآن»، قم، نشر اسلامی، دوم.
مغربی، نعمان‌بن‌محمد تمیمی (1385 ق): «دعائم الاسلام»، تحقیق آصف فیضی، قاهرة، دارالمعارف، دوم.
مفید، محمد بن محمد (1414 ق): «الإرشاد فی معرفةحج الله علی العباد»، قم، المؤتمر العالمی لألفیة الشیخ المفید.
مقریزی، احمدبن‌علی (1420 ق): «إمتاع الإسماع بما للنبی من الأحوال والأموال والحفدة والمتاع»، تحقیق محمد نمیسی، بیروت، دارالکتب العلمیة.
مکارم شیرازی، ناصر (1373 ش): «ترجمه قرآن کریم»، دارالقرآن الکریم (دفتر مطالعات تاریخ ومعارف اسلامی) قم، دوم.
مهدوی زادگان، داود (1392): «نفاق؛ اصطلاح سیاسی قرآن کریم»، حکومت اسلامی، شماره 68، ص 33-60.
میبدی، رشیدالدین، احمدبن‌ابی سعد (1371 ش): «کشف الاسرار وعدة الابرار»، تحقیق علی اصغر حکمت، تهران، انتشارات امیرکبیر.
واقدی، محمدبن‌عمر (1409 ق): «المغازی»، تحقیق مارسدن جونس، بیروت، مؤسسةالاعلمی، سوم.
هلالی، سلیم‌بن‌قیس (1405 ق): «کتاب‌سلیم‌بن‌قیس»، تحقیق محمد انصاری زنجانی خوئینی، قم، انتشارات الهادی، اول.
یعقوبی، احمدبن‌أبی یعقوب (بی‌تا): «تاریخ الیعقوبی»، بیروت، دارصادر.
یوسفی غروی، محمد هادی (1417 ق): «موسوعة التاریخ الإسلامی»، قم، مجمع اندیشه اسلامی.

  • تاریخ دریافت 03 خرداد 1403
  • تاریخ بازنگری 01 اسفند 1403
  • تاریخ پذیرش 11 خرداد 1403
  • تاریخ انتشار 01 دی 1404