مطالعات تفسیر تطبیقی

مطالعات تفسیر تطبیقی

بررسی تطبیقی وحی بیانی از دیدگاه علامه طباطبایی و محمود ابوریّه

نوع مقاله : مقاله ترویجی

نویسنده
استادیار دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران
چکیده
قرآن کریم در آیه 44 سوره نحل رسول اکرم (ص) را مبیّن وحی معرفی کرده است. براین اساس همه ابعادی وجودی آن حضرت به ویژه جنبه‌های علمی زندگانی آن حضرت موردتوجه قرارگرفته است. اندیشمندان فریقین ذیل موضوعات مرتبط با حجیت سنت نبوی (ص) و نسخ قرآن به‌وسیله سنت، به موضوع وحی غیر قرآنی یا وحی بیانی پرداخته‌اند این مسئله که آیا به‌جز قرآن، علم پیامبر اکرم (ص) از منبع وحیانی دیگری منشأ گرفته است یا نه؟ برخی آن را منبعث از اجتهاد آن حضرت دانسته و برخی منشأ علم نبوی (ص) را وحی غیر قرآنی می‌دانند. این پژوهش به روش توصیفی-تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای شکل‌گرفته است. با توجه به اینکه موضوع به‌صورت تطبیقی بررسی‌شده، هدف از این مقاله بررسی وحی غیر قرآنی در منابع فریقین با تکیه‌بر دیدگاه‌های ویژۀ علامه طباطبایی و محمود ابوریه است که از آن به وحی بیانی در منابع شیعه و وحی السنه یا وحی غیرمتلوّ در منابع اهل سنت یادشده است. نتایج حاصل از این پژوهش اینکه مسلمانان منشأ علم پیامبر اکرم (ص) را وحی قرآنی و وحی غیر قرآنی می‌دانند. علامه طباطبایی منشأ تشریع پیامبر (ص) را حاصل وحی‌ای می‌داند که به‌غیراز قرآن به آن حضرت نازل‌شده است و محمود ابُوریّه با بیانی رساتر حذف وحی غیر قرآنی از مصحف در دوره خلفا را زیر سؤال برده است. بررسی دیدگاه‌های اندیشمندان فریقین روشن می‌کند که خاستگاه بحث وحی غیر قرآنی در خصوص پیامبر (ص) میان اندیشمندان فریقین مشترک است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

A Comparative Study of Declarative Revelation in the Perspectives of Allameh Tabataba’i and Mahmoud Abu Rayyah

نویسنده English

mahdi hayati
Assistant Professor Shahid Chamran University of Ahvaz, Ahvaz, Iran
چکیده English

Detailed Abstract
Research Objective:
The aim of this article is to undertake a comparative study of non-Quranic revelation from the perspectives of Allameh Tabataba’i and Mahmoud Abu Rayyah. In Shia sources, this type of revelation is referred to as declarative revelation (waḥy bayānī), whereas in Sunni sources it is designated as the revelation of the Sunnah (waḥy al-sunnah) or unrecited revelation (waḥy ghayr matluww).
Research Methodology:
This article has been prepared on the basis of a descriptive-analytical method and through the use of library-based sources. In developing the discussion, both Shia and Sunni exegetical and hadith sources have been consulted. The earliest source to address this issue is al-Shafi‘i’s al-Risalah, a work that occupies an important position within the Sunni tradition.
Research Findings:
Allameh Tabataba’i, a contemporary exegete, in his commentary on «أَطِیعُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُول» (al-Nisa’/59), maintains with regard to the source of the Noble Prophet’s knowledge that there is no doubt that, by commanding people to obey the Messenger, God intends nothing other than that they obey Him through what He has revealed to them by means of His Noble Messenger and that they put His teachings and laws into practice. At the same time, the Messenger of God possesses two dimensions: one is the station of legislation, and the other is the station of implementing rulings and exercising judgment. His discussion points to the descent of a form of non-Quranic revelation upon the Noble Prophet alongside Quranic revelation in the sphere of legislation, in a manner comparable to the content of the Arikah tradition, and reflects attention to the fact that God granted him the Quran as well as something like the Quran together with it.
Mahmoud Abu Rayyah, in Adwa’ ‘ala al-Sunnah al-Muhammadiyyah, writes concerning non-Quranic revelation:
“It is necessary to refer here to a hadith in which it is reported that all hadiths [of the Noble Prophet] are of the nature of divine revelation to him, just like the Noble Quran. This tradition reads: «ألا و إنی أوتیت الکتاب و مثله معه», and in another narration it is stated: «ألا إنی أوتیت القرآن و مثله معه». This narration has been engulfed in a whirlpool of accusations. For when it is said that the Noble Prophet was given ‘something like the Book’ or ‘something like the Quran,’ this necessarily implies that such a thing was granted to him in order to complete the Quran or to perfect the exposition of his religion and law. Yet no command from the Noble Prophet has reached us concerning the writing down of this ‘something like the Quran’ during his lifetime, in the way that such instructions have come down to us regarding the writing of the Quran. Did he ever appoint scribes for it who were obliged to write it down at the time of its descent, just as he appointed scribes for the Quran? Is it reasonable to suppose that the Noble Prophet should have departed from this world while leaving behind half of what God had revealed to him—preserving one part while consigning the other to oblivion? Is it not the case that the Noble Prophet, through his knowledge, conveyed the message in the best possible manner and delivered the divine trust to those entitled to it…?” (Abu Rayyah, 1383 Sh., pp. 54–55)
In this passage, Abu Rayyah calls into question the claim that the Prophet received a binding form of non-Quranic revelation alongside the Quran. His principal objection is that, had such a revelation truly existed as a complement to the Quran or as a completion of the exposition of religion and law, there should have been explicit prophetic instructions for its writing and preservation comparable to those issued for the Quran.
Final Conclusion:
From the perspective of Shia and Sunni scholars, three principal sources have been proposed for the knowledge of the Noble Prophet. First, there is Quranic revelation, namely the revealed verses of the Noble Quran. Second, there is the Prophet’s ijtihad, which Allameh Tabataba’i presents under the heading of ṣawāb al-ra’y and associates with the domains of authority, governance, and adjudication. Third, there is non-Quranic revelation, which in Sunni scholarship is discussed under such designations as waḥy al-sunnah and waḥy ghayr matluww, and in Shia scholarship under the titles waḥy lays bi-Qur’an and waḥy bayānī.
Scholars of both schools have generally cited the Arikah tradition in discussions concerning the authoritative status of the Prophetic hadith in the legislation of religious rulings, the abrogation of the Book by the Sunnah, or in connection with relevant Quranic verses such as Qur’an 16:44, 75:19, and 20:114. On the basis of this tradition, they have maintained that two forms of revelation descended upon the Noble Prophet: the first, Quranic revelation, namely the verses of the Quran; and the second, non-Quranic revelation. Thus, the origin of the discussion of non-Quranic revelation with respect to the source of Prophetic knowledge is shared by scholars of both traditions.

کلیدواژه‌ها English

Non-Quranic Revelation, Declarative Revelation (Waḥy Bayānī), Allameh Tabataba&rsquo
i, Mahmoud Abu Rayyah
قرآن کریم.
ابن اثیر، مبارک بن محمد. (1426 ق): «الشافی فی شرح مسند الشافعی». محقق: أحمد بن سلیمان، أبی تمیم یاسر بن إبراهیم، ریاض: مکتبةَ الرشید.
ابن تیمیة حرانی، أحمد بن عبد الحلیم بن عبد السلام. (1390 ق): «مقدمة فی أصول التفسیر». بیروت: دارمکتبة الحیاة.
ابن حنبل، احمد. (1412 ق): «مسند احمد بن حنبل». بیروت: داراحیاء التراث العربی.
ابن شهر آشوب مازندرانی، ابوجعفر محمد بن علی. (1369 ش): «متشابه القرآن و مختلفه». قم: بیدار.
ابن طاووس، علی بن موسی. (بی‌تا): «سعد السعود للنفوس منضود». قم: دار الذخائر.
ابن عاشور، محمد طاهر. (1420 ق): «تفسیر التحریر و التنویر». بیروت: موسسة التاریخ العربی.
ابن عطیه، عبدالحق بن غالب. (1422 ق): «محرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز». بیروت: دارالکتب العلمیه.
ابن قتیبه، عبدالله بن مسلم. (1406 ق): «تأویل مختلف الحدیث». بیروت: دار الکتب العلمی.
ابن‌قیم جوزیه، محمد بن ابی‌بکر. (1426 ق): «التبیان فی أقسام القرآن». بیروت: المکتبة العصریة.
ابن‌قیم جوزیه، محمد بن ابی‌بکر. (1411 ق): «إعلام الموقعین عن رب العالمین». تحقیق: محمد عبد السلام إبراهیم، بیروت: دارالکتب العلمیة.
ابوالفتوح رازی، حسین بن علی. (1408 ق): «روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن». مشهد مقدس: بنیاد پژوهشهای آستان قدس رضوی.
ابوریه، محمود. (1383 ش): «اضواء علی السنة المحمدیة». چاپ سوم، قم: موسسه انصاریان.
ابی داود، سلیمان بن اشعث. (1410 ق): «سنن ابی داود». بیروت: دارالفکر للطباعة و النشر و التوزیع.
احمدی میانجی، علی. (1419 ق): «مکاتیب الرسول صلی الله علیه و آله و سلم». قم: دارالحدیث.
اصغری‌نژاد، محمد. (1385 ش): «پژوهشی در علم پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم». فرهنگ کوثر، 1385 ش، شماره 66، صص 70-78.
بستی، أبو سلیمان حمد بن محمد بن إبراهیم بن الخطاب المعروف بالخطابی. (2009 م): «معالم السنن، وهو شرح سنن أبی داود». محقق: عبدالسلام عبدالشافعی محمد، چاپ چهارم، بیروت: دارالکتب العلمیة.
بلاغی، محمد جواد. (1352 ق): «آلاء الرحمن فی تفسیر القرآن». قم: وجدانی.
بهاءالدین عاملی، محمد بن حسین. (1383 ش): «زبدة الأصول مع حواشی المصنف علیها». محقق: جبار گلباغی ماسوله، علی، قم: شریعت.
پانی‌پتی، ثناء الله. (1412 ق): «التفسیر المظهری». کویته: مکتبة رشیدیة.
جوادی‌آملی، عبدالله. (1384 ش): «نزاهت قرآن از تحریف». تحقیق: علی نصیری، چاپ دوم، قم: مرکز نشر اسرا.
حرعاملی، محمدبن حسن. (1425 ق): «إثبات الهداة بالنصوص و المعجزات». بیروت: اعلمی.
حقی برسوی، اسماعیل بن مصطفی. (بی‌تا): «تفسیر روح البیان». بیروت: دارالفکر.
حلی، جمال الدین حسن بن یوسف. (1425 ق): «نهایة الوصول إلی علم الأصول». محقق: بهادری، ابراهیم، قم: مؤسسة الإمام الصادق علیه السلام.
حلی، جمال الدین حسن بن یوسف. (1380 ش): «تهذیب الوصول إلی علم الأصول». محقق: رضوی کشمیری، محمد حسین بن علی نقی، لندن: موسسة الامام علی علیه السلام.
خازن، علی بن محمد. (1415 ق): «لباب النقول فی معانی التنزیل، تفسیر الخازن». بیروت: دارالکتب العلمیه، منشورات محمدعلی بیضون.
خویی، سیدابوالقاسم. (1430 ق): «البیان فی تفسیر القرآن». قم: موسسة احیاء آثار الامام الخوئی.
دروزة، محمدعزة. (1421 ق): «تفسیر الحدیث». چاپ دوم، بیروت: دارالغرب الاسلامی.
رامیار، محمود. (1369 ش): «تاریخ قرآن». چاپ سوم، تهران: امیرکبیر.
سبحانی، جعفر. (1419 ق): «العقیدة الإسلامیة علی ضوء مدرسة أهل البیت علیهم السلام». قم: مؤسسة الامام الصادق علیه السلام.
سبحانی، جعفر. (1387 ش): «تذکرة الاَعیان». قم: مؤسسة الامام الصادق علیه السلام.
ستار، حسین و شمس، زینب. (1401 ش): «وحی غیر قرآنی در اندیشه فیض کاشانی». دوفصلنامه علمی کاشان‌شناسی، بهار و تابستان 1401 ش، دوره 15، شماره پیاپی 28، صص 35- 56.
سور آبادی، ابوبکر عتیق بن محمد. (1380 ش): «تفسیر سور آبادی». تهران: فرهنگ نشر نو.
شریف المرتضی، علی بن الحسین، سید المرتضی. (1426 ق): «الأمالی». تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت: المکتبة العصریة.
شریف المرتضی، علی بن الحسین، سید المرتضی. (1376 ش): «الذریعة إلی أصول الشریعة». مصحح: ابوالقاسم گرجی، تهران: دانشگاه تهران، مؤسسه انتشارات و چاپ.
شریف المرتضی، علی بن الحسین. (1413 ق): «تفسیر الشریف المرتضی». بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
شوکانی، محمد بن علی بن محمد. (1414 ق): «فتح القدیر». دمشق ـ بیروت: دار ابن کثیر، دار الکلم الطیب.
صدرالمتألهین، محمد بن ابراهیم. (1366 ش): «تفسیر القرآن الکریم». چاپ دوم، قم: انتشارات بیدار.
صدوق، محمدبن علی. (1371 ش): «الإعتقادات الإمامیة». ترجمه: سیدمحمدعلی حسنی، تهران: اسلامیة.
طباطبایی، سیدمحمد حسین. (1390 ق): «المیزان فی تفسیر القرآن». چاپ دوم، بیروت: موسسة الاعلمی للمطبوعات.
طبرسی، فضل بن حسن. (1370 ش): «مجمع البیان فی تفسیر القرآن». چاپ سوم، تهران: انتشارات ناصر خسرو.
طنطاوی، محمد سید. (1997 م): «التفسیر الوسیط للقرآن الکریم». قاهره: نهضه مصر.
طوسی، محمد بن حسن. (بی‌تا): «التبیان فی تفسیر القرآن». بیروت: دار احیاء التراث العربی.
طوسی، محمد بن حسن. (1417 ق): «العدة فی أصول الفقه». قم: ستاره.
عسکری، سیدمرتضی. (1415 ق): «القرآن الکریم و روایات المدرستین». بیروت: شرکة التوحید للنشر.
فخاری، علیرضا و دیگران. (1399 ش): «شرح و تحلیلی بر روایت «اوتیت الکتاب و مثله معه»». فصلنامه مطالعات قرآنی نامه جامعه، پیاپی 135،  صص -78. 
قاسمی، جمال الدین. (1418 ق): «محاسن التأویل». بیروت: دارالکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون.
قرطبی، محمدبن احمد. (1363 ش): «الجامع لأحکام القرآن». تهران: ناصرخسرو.
کاسانی الحنفی، علاء الدین أبو بکر بن مسعود بن أحمد. (1406 ق): «بدائع الصنائع فی ترتیب الشرائع». چاپ دوم، بیروت: دار الکتب العلمیة.
کمالی دزفولی، علی. (1370 ش): «شناخت قرآن». تهران: اسوه.
مجلسی، محمدباقربن محمد تقی. (1403 ق): «بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار». چاپ دوم، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
محمدی مجد، احمد. (1403 ش): «نگرشی تحلیلی به مضمون «إِنِّی أُوتِیتُ الْقُرْآنَ وَمِثْلَهُ مَعَهُ»». دوره 29، شماره پیاپی 110، صص 89-106.
مراغی، احمد مصطفی. (بی‌تا): «تفسیر المراغی». بیروت: دارالفکر.
مفید، محمدبن محمدبن النعمان. (1413 ق): «اَوائل المقالات». قم: انتشارات کنگره جهانی شیخ مفید.
مقدس اردبیلی، احمد بن محمد. (بی‌تا): «زبدة البیان فی أحکام القرآن». محقق: محمدباقر بهبودی، تهران: مکتبة المرتضویة.
مهدوی‌راد، محمدعلی. (1382 ش): «آفاق تفسیر». تهران: هستی نما.
مهدوی‌راد، محمدعلی. (1388 ش): «تدوین الحدیث». تهران: هستی نما.
میبدی، رشیدالدین احمد بن ابی سعد. (1371 ش): «کشف الأسرار و عدة الأبرار». چاپ پنجم، تهران: انتشارات امیرکبیر.
میرداماد، محمد باقر بن محمد. (1311 ق): «الرواشح السماویة فی شرح الأحادیث الإمامیة». قم: دار الخلافة.
نجمی، محمدصادق. (1385 ش): «اضواء علی الصحیحین». چاپ دوم، قم: بنیاد معارف اسلامی.

  • تاریخ دریافت 19 بهمن 1403
  • تاریخ بازنگری 05 اردیبهشت 1404
  • تاریخ پذیرش 02 مرداد 1405
  • تاریخ انتشار 01 دی 1404