مطالعات تفسیر تطبیقی

مطالعات تفسیر تطبیقی

بررسی تطبیقی روش تفسیری المیزان و الفرقان در برخی از آیات مربوط به زنان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، قم، اصفهان، ایران.
2 دانش آموخته کارشناس ارشد علوم قرآن و حدیث دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران.
چکیده
یکی از پرسابقه‌ترین روش‌های تفسیر قرآن کریم، روش تفسیری قرآن‌به‌قرآن است. هرچند که سابقه این روش به زمان پیامبر بازمی‌گردد؛ اما مفسران معاصری همچون علامه طباطبایی و شاگرد ایشان آیت‌الله صادقی تهرانی این روش را در تفاسیرشان احیا نمودند. باآنکه روش تفسیری هر دوی این مفسرین، روش قرآن‌به‌قرآن اعلام‌شده؛ اما باوجود اشتراکات زیاد، تفاوت‌های بسیاری نیز در تفاسیر آنان دیده می‌شود. هدف در این مقاله پی‌جویی روش تفسیر قرآن به قرآن در این دو تفسیر و پاسخ به این سؤالات است که باوجود ثابت بودن روش تفسیری این دو مفسر، آیا نتایج به‌دست‌آمده از تفسیر آیات نیز در اثر هر دو مفسر یکسان است؟ نقاط افتراق و اشتراک این دو تفسیر در یک آیه مشخص چیست و بر اساس چه مبنایی به وجود آمده است؟ بر این اساس، تحقیق حاضر با روش تحلیلی و استفاده از منابع کتابخانه‌ای و به‌منظور مصداقی شدن مقاله، آیات پر چالش 222 و 223 بقره و نیز آیات 34 و 128 سوره نساء را بررسی و تفسیر این دو مفسر از آیات را بازگو و آن‌ها را بررسی تطبیقی نموده است. بهره‌گیری از آیات مشابه برای فهم معنای لغوی کلمات و ارائه معنا برای برخی از واژه‌ها بدون ارجاع به کتب لغت دو مورد از مشترکات و استفاده صادقی تهرانی از ظرفیت لغوی کلمات به‌کاررفته در آیات و حمل بر معنای حداکثری، عدم استدلال در برخی از نتیجه‌گیری‌ها، عنایت بیشتر به قرائات و تأثیر آن‌ها در تفسیر، نظریات فقهی منحصربه‌فرد و بعضاً شاذ و ... ازجمله تفاوت‌هایی است که می‌توان میان الفرقان و المیزان مشاهده نمود.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

A comparative study of Al-Mizan and Al-Furqan interpretation methods based on some verses related to women

نویسندگان English

Nafiseh Azarbaijani 1
Hoda Sadeqzadegan 2
1 Assistant Professor, Department of Quran and Hadith Sciences, University of Quranic Sciences and Education, Qom, Isfahan, Iran.
2 Master of Science in Quran and Hadith Sciences, University of Isfahan, Isfahan, Iran.
چکیده English

Detailed Abstract
Research Objective: This article conducts a comparative study of the Quranic hermeneutical method known as the "Quran-by-Quran exegetical method" in two prominent Qur’anic exegeses: Tafsīr al-Mīzān by Allamah Ṭabāṭabāī and Tafsīr al-Furqān by Ayatollah Ṣādiqī Tehrānī. Although both exegetes employed the Quran-by-Quran method, their interpretive outcomes in certain cases differ and at times, contradict one another. The primary aim of this research is to address the following questions:  
- Are the interpretive results of these two exegetes consistent despite their shared methodology?  
- What are the points of convergence and divergence between these two exegeses in interpreting specific verses?  
- On what exegetical foundations and interpretive styles are these differences based?  
Research Methodology: This study adopts a comparative and analytical approach to examine the Tafsīr al-Mīzān and the Tafsīr al-Furqān. For this purpose, Qur’anic verses related to women (namely verses 222 and 223 of Surah Al-Baqarah and verses 34 and 128 of Surah An-Nisa) were selected as case studies. The interpretations of these verses in both al-Mīzān and al-Furqān were meticulously analyzed word by word. The analysis focused on identifying points of convergence and divergence in interpretive methods, the use of similar verses, attention to variant readings (qirāʾāt), and interpretive outcomes.  
Research Findings: 
- Points of Convergences: Both exegetes utilize the Quran-by-Quran method and acknowledge the role of hadith alongside the Quran in interpretation. Additionally, both exegetes address social and jurisprudential issues and maintain independence from the opinions of other commentators.  
- Points of Divergences: Significant differences are observed in the interpretive styles and outcomes of the two exegetes. For instance, Allamah Ṭabāṭabāī places greater emphasis on the context of the verses, while Ṣādiqī Tehrānī maximizes the lexical potential of the words. Furthermore, Ṣādiqī Tehrānī presents unique and, at times, unconventional jurisprudential opinions that are absent in Tafsīr al-Mīzān.
- Interpretation of the Verses: In interpreting verses related to women, notable differences emerge between the two exegeses. For example, in interpreting verse 222 of Surah Al-Baqarah, Allamah Ṭabāṭabāī views the isolation of women during menstruation as a prohibition on sexual intercourse, whereas Ṣādiqī Tehrānī extends this prohibition to include any form of physical intimacy, including touching and stimulation. Similarly, in interpreting verse 34 of Surah An-Nisa, both exegetes affirm the guardianship of men over women, but Ṣādiqī Tehrānī conditions this guardianship on the man's ability to fulfill his responsibilities.  
Final Conclusion: This article sought to examine the Quran-by-Quran interpretive method and demonstrate that, although contemporary exegetes such as Allamah Ṭabāṭabāī and Ayatollah Ṣādiqī Tehrānī are proponents of this method, their shared methodology does not lead to identical interpretive outcomes. In many cases, their interpretations diverge or even contradict each other, addressing the first research question.  
The second research question was answered by examining four verses related to women, highlighting the points of convergence and divergence between the two exegetes. Reiterating these findings would unnecessarily extend the discussion.  
Regarding the third research question, it can be concluded that while the foundational principles of both exegetes are largely similar, differences in their application lead to divergent conclusions. For example, Ṣādiqī Tehrānī's approach includes: maximizing the lexical potential of Qur’anic words, occasionally presenting jurisprudential opinions without detailed reasoning, placing greater emphasis on variant readings (qirāʾāt), Attention to the different meanings of synonymous words in the Qur’an, utilizing the causes mentioned in certain verses—without examining whether these causes are sufficient (sufficient cause) or incomplete (incomplete cause)—and presenting an interpretation based on assuming them to be sufficient causes, Unique and, at times, unconventional jurisprudential opinions, and so on.

کلیدواژه‌ها English

Methodology of Exegesis
Tafsir al-Mīzān
Tafsir al-Furqān
Women in the Qur’an
ʿAllāmah Ṭabāṭabāʾī
Āyatullāh Ṣādiqī Tehrānī
قرآن کریم، ترجمه محمدمهدی فولادوند (1415)، تهران: دارالقرآن الکریم (دفتر مطالعات تاریخ ومعارف اسلامی).
ابن تیمیه، احمد بن عبدالحلیم (بی‌تا): «مقدمة فی اصول التفسیر»، به کوشش محمود نصار، قاهرة: مکتبة التراث الاسلامی.
استادی، رضا (بی‌تا): «آشنایی با تفاسیر»، بی‌جا: بی‌نا.
اعظمی، محمد مصطفی (1413): «دراسات فی الحدیث النبوی»، بیروت: المکتب الاسلامی.
العک، خالد عبدالرحمن (1406): «اصول التفسیر و قواعده»، دارالنفائس: بی‌نا.
امین، محمد رضا (1375): «اصول و مبانی تفسیر الفرقان»، فصلنامه پژوهش‌های قرآنی شماره 7 - 8، صص282 - 305.
الاوسی، علی (1370): «روش علامه طباطبایی در تفسیر المیزان»، سید حسین میرجلیلی، تهران، مرکز چاپ و نشر سازمان تبلیغات اسلامی.
ایازی، حجت الاسلام سید محمد علی (1394): «گونه‌های تفسیر قرآن به قرآن در مقایسه میان المیزان و تفسیر الفرقان»، همایش: بیداری قرآنی در تاریخ معاصر، دوره 3، صص 107- 121.
جوادی آملی، عبدالله (1378): «تفسیر تسنیم»، قم: اسراء.
ذهبی، محمد حسین (1396): «التفسیر والمفسرون»، قاهرة: دارالکتب الحدیثة.
رضاخانی، محمد و همکاران (1398): «بازپژوهی تطبیقی جایگاه سنّت در تفسیر قرآن به قرآن با تاکید بر تفسیر المیزان و الفرقان»، تفسیر پژوهی، شماره 11، صص 89 - 115.
شیرینی، راضیه (1394): «روش قرآن به قرآن در تفسیر الفرقان و مقایسه آن با تفسیر المیزان»، همایش: بیداری قرآنی در تاریخ معاصر، دوره 3، صص 311 -319.
صادقی تهرانی، محمد (1365): «الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن»، قم: انتشارات اسلامی.
صادقی تهرانی، محمد (1388): «ترجمان فرقان»، بی جا: انتشارات شکرانه.
صلواتی، عبدالله (1390): «علامه طباطبایی و تفسیر المیزان»، تهران: خانه کتاب.
طالقانی، سید محمد (1350): «پرتوی از قرآن»، تهران: شرکت سهامی انتشار.
طباطبایی، سید محمد حسین (1417): «المیزان فی تفسیر القرآن»،‌ قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه‌ی مدرسین حوزه علمیه.
طباطبایی، سیّدمحمّدعلی (1392): «امتیازات الفرقان در تفسیر آیات مرتبط با یهودیت (مقایسه موردی با المیزان)»، همایش بیداری قرآنی در تاریخ معاصردوره 2، صص 251 - 261.
غلامی، محبوبه، قاسمی، محبوبه (1394): «روش قرآن به قرآن در تفسیر المیزان و مقایسه آن با تفسیر الفرقان»، همایش: بیداری قرآنی در تاریخ معاصر  دوره 3، صص347 - 350.
قاسمی، سلمان، صفورایی پاریزی، محمد مهدی و علی‌پور شهرکی، شهلا (1402): «نقش کانونی خانواده و نقش‌های خانوادگی در تحقق سبک زندگی اسلامی بر اساس قرآن»، قرآن و علم، 17(32)، صص 171-196.
کریمی، ام البنین، مهریزی، مهدی، مهریزی (1398): «بررسی تطبیقی محورهای چالشی آیه قوامیت مردان بر زنان»، در تفاسیر المیزان، تسنیم، مخزن العرفان و الفرقان»، مطالعات تطبیقی قرآن پژوهی، شماره 7، صص 5 - 29.
محفوظی، عباس (بی‌تا): «گفت وگو با آیت لله محفوظی»، مجلۀ بصائر، سال سوم، ویژه نامۀ علامه طباطبایی.
مختاری پور، طاهره (1388): «بررسی وجوه تشابه و تمایز المیزان و الفرقان»، بینات (موسسه معارف اسلامی امام رضا علیه السلام) »، شماره 173، صص 137 -153.
مسعودی، محمد مهدی (1376): «شفاف‌ترین ویژگیهای المیزان»، مجله پژوهشهای قرآنی، شماره 9 -10 ویژه تفسیر المیزان»، صص 102-123 .
میرحسینی، محمدکاظم (1398): «تفسیر تطبیقی آیات 105 ـ 108 سوره هود از دیدگاه تفاسیر المیزان و الفرقان درباره خلود بهشتیان و جهنمیان»، پژوهشنامه قرآن و حدیث، شماره 24 ، صص 225 - 250.
نجفی، محمدجواد (1394): «بررسی تطبیقی دیدگاه تفسیری المیزان و الفرقان از منظر تفسیر قرآن به قرآن در معوّذتین»، همایش بیداری قرآنی در تاریخ معاصردوره 3، صص 22107 - 121.
هلابوعباد، رباب، کریمی، شیدا (1392): «بررسی خلقت حوا از دیدگاه صاحب المیزان و الفـرقان»، همایش بیداری قرآنی در تاریخ معاصردوره 2، صص 225 - 231.

  • تاریخ دریافت 22 اسفند 1401
  • تاریخ بازنگری 30 اردیبهشت 1402
  • تاریخ پذیرش 07 خرداد 1402
  • تاریخ انتشار 25 اسفند 1403