مطالعات تفسیر تطبیقی

مطالعات تفسیر تطبیقی

بررسی تطبیقی ابداعی‌بودن آفرینش جهان و انسان از نظر قرآن و فیلسوفان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش آموخته دکتری علوم قرآن و حدیث موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، قم، ایران.
2 دانشیار گروه تفسیر و علوم قرآن، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، قم، ایران
چکیده
این مقاله در صدد بیان دیدگاه قرآن و فلاسفه در موضوع ابداعی‌بودن آفرینش جهان و انسان است و با شیوه مطالعه اسنادی و روش پردازش توصیفی-تحلیلی-تفسیری به بررسی تطبیقی دیدگاه قرآن و فیلسوفان در این باره می‌پردازد. یافته‌های تحقیق حاکی است که ابداع در قرآن به معنای بی‌سابقه‌بودن و عدم نیاز به الگوی قبلی به کار رفته و آیات مرتبط با مسئله، به صورت هماهنگ بر آفرینش ابداعی جهان و انسان دلالت دارند؛ اما ابداع در اصطلاح فلاسفه به‌معنای ایجاد شیء بدون نیاز به ماده و زمان است. نسبت منطقی مفهوم ابداع در قرآن با اصطلاح آن نزد مشهور فلاسفه عام و خاص مطلق است و مفهوم ابداع قرآنی اعم از ابداع فلسفی بوده و شامل خلقت موجودات مسبوق به ماده هم می‌گردد. فلاسفه درباره ابداعی بودن آفرینش جهان و انسان اتفاق‌نظر ندارند؛ برخی خلقت اصل عالم ماده و یا عالم غیرمادی را ابداعی شمرده‌اند و لذا مشهور فلاسفه آفرینش انسان را ابداعی نمی‌دانند. برخی فیلسوفان ابداع را افاضه وجود از طرف خداوند می‌دانند و وجود عالم و انسان را از این باب ابداعی می‌شمارند. فلاسفه ماده آفرینش انسان را ابداعی و خلقت جسم انسان را از مکونات می‌دانند؛ ولی ازنظر قرآن برخلاف دیدگاه مشهور فلاسفه آفرینش جسم انسان نیز ابداعی است. دیدگاه قرآن در دونقطه با نظر فلاسفه تمایز پیدا می‌کند: اول صراحت بیان قرآن در ابداعی بودن آفرینش جهان و ظهور بیان آن در ابداعی بودن خلقت انسان؛ درحالی‌که نظر فلاسفه درباره ابداعی بودن خلقت انسان ابهام دارد. دوم از دیدگاه قرآن آفرینش مخلوقات مادی ابداعی است ولی ازنظر مشهور فلاسفه ابداعی نیست.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

A Comparative Study of the Originality of the Creation of the Universe and Humanity from the Perspective of the Quran and Philosophers

نویسندگان English

Seyyed Ruhollah Hosseini Aliabad 1
Hamid Aryan 2
1 PhD in Quran and Hadith Sciences, Imam Khomeini Educational and Research Institute, Qom, Iran.
2 Associate Professor, Department of Quranic Interpretation and Sciences, Imam Khomeini Educational and Research Institute, Qom, Iran
چکیده English

Detailed Abstract
Research Objective: This research aims to clarify the Quranic depiction of the originality of the creation of the universe and humanity, and also to demonstrate what philosophers intend by the term "origination" (ibdāʿ) and the conclusions of their thoughts regarding the originality of the creation of the universe and humanity. After presenting the views of the Quran and philosophers on the issue of the original creation of the universe and humanity, the two perspectives are compared, highlighting their points of agreement and divergence, and ultimately demonstrating the superiority and comprehensiveness of one over the other.
Research Method: The methodology of this study is documentary, and the problem-solving is conducted through a descriptive-exegetical approach to extract the Quranic perspective. In the exploratory phase of the verse analysis, both literal and conceptual search methods were employed, and various verses were collected and examined based on their implications, from which the Quranic viewpoint on the subject was inferred. In reporting and analyzing the views of philosophers, a descriptive-analytical method was used, while the comparison and differentiation between the Qur’anic and philosophical viewpoints on the subject were conducted using a comparative—and at times critical—approach.
Findings: The findings of the research indicate that in the Quran, "originality" (ibdāʿ) is used to mean unprecedentedness and the absence of a need for a prior model. The relevant verses consistently indicate the original creation of the universe and humanity. However, in philosophical terminology, "originality" refers to the creation of something without the need for pre-existing matter or time. The logical relationship between the Qur’anic concept of originality and its technical meaning among prominent philosophers is one of generality and specificity, with the Qur’anic concept being more comprehensive, encompassing the creation of entities preceded by matter. Philosophers do not agree on the originality of the creation of the universe and humanity; some consider the creation of the material world or the non-material world to be original. Therefore, most philosophers do not regard the creation of humanity as original. Only those philosophers who view originality as the bestowal of existence by God consider the existence of the universe and humanity to be original. Most philosophers regard the matter of human creation as original but consider the creation of the human body to be from pre-existing elements. In contrast, the Qur’an, unlike the prevailing philosophical view, asserts that the creation of the human body is also original. The Quranic perspective differs from that of philosophers in two key points: first, the Qur’an explicitly states the originality of the creation of the universe and clearly indicates the originality of human creation, whereas the philosophers' view on the originality of human creation is ambiguous. Second, according to the Quran, the creation of material entities is original, whereas the majority of the prominent philosophers do not consider it to be so. The issues faced by philosophers include a lack of consensus on the instances of original creation and the use of the term "originality" in a non-literal sense without contextual indicators.
Final Conclusion:  For the creation of humanity from matter, the Quran does not use the Arabic term "badāʿ" or its derivatives; however, it employs synonymous terms such as "inshāʾ(bringing into being), " "ibd'āʾ(origination)", "faṭr," (primordial creation) and "khalq" (creation) which, in the presence of other contextual indicators, signify a mode of creative origination. Divine creation, according to the Qur’an, is not contingent upon a pre-existing matter or substrate; rather, God brings things into existence ex nihilo ("from nothing"). From the Qur’anic perspective, both the creation of the universe and the creation of the human being—whether in terms of the spiritual or the physical dimension—are considered acts of origination. This is because human creation, either in terms of the combination of matter and form or solely in terms of form, does not require a prior blueprint, and the spiritual dimension is not dependent on any primordial material. Moreover, in light of its unprecedented nature, human creation is considered a unique act of origination even among the various forms of divine creation.

کلیدواژه‌ها English

Creation
Origination of the World
Origination of the Human Being
the Qur’an and Origination
Philosophers and Origination
قرآن کریم.
نهج‌البلاغه (1414 ق): شریف‌الرضی، محمد بن حسین، (للصبحی صالح)»، محقق/مصحح: فیض الإسلام‏، قم: هجرت، چاپ اول.
آگوستین‌قدیس (1381 ش): «اعترافات»، مترجم: سایه میثمی، تهران: دفتر پژوهش و نشر سهروردی، چاپ‌سوم.
آگوستین‌قدیس (1393 ش): «شهر خدا»، مترجم: حسین توفیقی، قم: انتشارات دانشگاه ادیان و مذاهب، چاپ سوم.
ابن درید، محمدبن حسن (بی‌تا):، «جمهرة اللغة»، بیروت: دارالعلم للملایین‏، چاپ اول.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1423 ق): «الاشارات و التنبیهات»، التحقیق مجتبی الزارعی، قم: بوستان کتاب، الطبعة الاولی.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1375 ش): «الاشارات و التنبیهات»، مع الشرح للمحقق نصیر الدین محمد بن محمد بن الحسن طوسی و شرح الشرح قطب الدین محمد بن محمد بن ابی جعفر الرازی، قم: نشر‌البلاغة، الطبعة الاولی.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1360 ش): «رسائل ابن‌سینا»، مترجم: ضیاءالدین دری، تهران: کتابخانه مرکزی، چاپ دوم.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1400 ق): «رسائل ابن‌سینا»، قم: بیدار.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1382 ش): «الشفاء، الالهیات»، با شرح و تعلیقه صدر المتالهین، تصحیح و تحقیق: نجفقلی حبیبی با اشراف سیدمحمد خامنه‌ای، تهران: بنیاد حکمت صدرا، چاپ اول.
ابن‌رشد الاندلسی، محمد بن احمد بن محمد بن احمد (1987 م): «فلسفة ابن رشد فصل المقال فیما بین الحکمة و الشریعة من الاتصال»، بیروت: مکتبة التربیة.
ابن‌منظور، محمد بن مکرم (1414 ق): «لسان العرب»، بیروت: دارصادر، چاپ دوم.
اربلی، علی بن عیسی (1381 ق): ‏«کشف الغمة فی معرفة الأئمة (ط - القدیمة)»، محقق و مصحح: هاشم رسولی محلاتی، تبریز: بنی‌هاشمی، چاپ اول‏.
آریان، حمید و دیگران (1395 ش): «آفرینش انسان در قرآن»، قم: نشر مرتضی، چاپ اول.
الاعسم، عبدالامیر (1413 ق): «رسائل منطقیة فی الحدود و الرسوم للفلاسفة العرب»، بیروت: دار المناهل، الطبعة الاولی.
بیضاوی، عبدالله بن عمر (1410 ق): «أنوار التنزیل و أسرار التأویل‏»، بیروت: موسسة الاعلمی للمطبوعات، چاپ اول.
جوادی آملی، عبدالله (1390 ش): «انسان از آغاز تا انجام»، قم: اسراء، چاپ سوم.
جوهری، احمد بن عبدالعزیز (بی‌تا): «السقیفة و فدک»، محقق و مصحح: محمد هادی‏ امینی، تهران: مکتبة نینوی الحدیثة.
حسن‌زاده آملی، حسن (1388 ش): «شرح فارسی الاسفار الاربعة صدر الدین شیرازی»، قم: بوستان کتاب، چاپ دوم.
حسن‌زاده آملی، حسن (1389 ش): «دروس شرح اشارات و تنبیهات ابن سینا»، قم: آیت اشراق.
حسن‌زاده آملی، حسن (1375 ش): «نصوص الحکم بر فصوص الحکم»، تهران: مرکز نشر فرهنگی رجاء، چاپ دوم.
خانکه، مهدی (1402 ش): «تبیین مقام ابداع در صنع انسان کامل از منظر حکمت اسلامی»، مجله رهپویه حکمت هنر، دوره دوم، ش 1، صص 59-73.
خراسانی، شرف‌الدین (1368 ش): «ابداع، دائرة المعارف بزرگ اسلامی»، تهران: مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی.
دانشنامه حوزوی ویکی فقه، مدخل ابداع (صفت فعل خدا)- (wikifeqh.ir).
راغب اصفهانی، حسین بن محمد (1412 ق): «المفردات فی غریب القرآن»، بیروت: دارالعلم الدار الشامیة، چاپ اول.
رجبی، محمود (1379 ش): «انسان‌شناسی»، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)، چاپ دوم.
زمخشری، محمود (1407 ق): «الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل»، بیروت: دارالکتاب العربی، چاپ سوم.
سبزواری، ملاهادی (1361 ش): «اسرار الحکم»، تهران: مولی.
سبزواری، ملاهادی (1416 ق): «شرح‌المنظومه»، مصحح: حسن زاده آملی، تهران: ناب، الطبعه الاولی.
سهروردی، شهاب‌الدین (1372 ش): «مجموعه مصنفات شیخ اشراق»، تهران: موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی (پژوهشگاه)، چاپ دوم.
سیوطی، عبدالرحمن بن ابی‌بکر (1404 ق): «الدر المنثور فی التفسیر بالماثور»، قم: کتابخانه عمومی حضرت آیت‌الله‌العظمی مرعشی نجفی (ره)‏، چاپ اول‏.
شعرانی، میرزا ابوالحسن (1380 ش): «نثرطوبی: دائرة المعارف لغات قرآن مجید»، تهران: کتاب‌فروشی اسلامیه، چاپ چهارم.
‌شیرازی، صدرالدین‌محمد (1379 ش): «الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة»، قم: انتشارات مصطفوی.
‌شیرازی، صدرالدین‌محمد (1383 ش): «شرح اصول کافی»، محقق: محمد خواجوی، تهران: موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
‌شیرازی، صدرالدین‌محمد (1378 ش): «رسالة فی الحدوث (حدوث العالم)»، تصحیح و تحقیق: سید حسین موسویان به اشراف سید محمد خامنه‌ای، تهران: بنیاد حکمت صدرا، چاپ اول.
‌شیرازی، صدرالدین‌محمد (بی‌تا): «کتاب المشاعر»، مترجم: میرزاعمادالدوله، اصفهان: مهدوی.
‌شیرازی، صدرالدین‌محمد (1378 ش): «المظاهر الالهیة فی اسرارالعلوم‌الکمالیة»، مصحح: سیدمحمد خامنه‌ای، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا، چاپ اول.
صفار، محمدبن حسن (1404 ق): «بصائر الدرجات فی فضائل آل محمد صلی الله علیهم»، قم: مکتبة آیةالله‌العظمی المرعشی النجفی، چاپ دوم.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (1417 ق): «المیزان فی تفسیرالقرآن»، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ دوم.
طبرسی، فضل بن حسن (1412 ق): «تفسیر جوامع الجامع»، مصحح: ابوالقاسم‏ گرجی، قم: مرکز مدیریت حوزه علمیه قم، چاپ اول.
طبرسی، فضل بن حسن (1372 ش): مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران: انتشارات ناصرخسرو، چاپ سوم.
طبری، محمدبن جریر (1412 ق): «جامع البیان فی تفسیر القرآن»، بیروت: دارالمعرفة، چاپ اول.
طریحی، فخرالدین (1375 ش): «مجمع البحرین»، تهران: کتاب‌فروشی مرتضوی، چاپ سوم.
العلوی العاملی، میرسیداحمد (1376 ش): «شرح‌کتاب‌القبسات»، تحقیق: حامد ناجی‌اصفهانی، تهران: نشر میراث مکتوب.
فارابی، محمد بن محمد (1907 م): «المجموع للمعلم الثانی»، مصر: بی‌نا.
فخررازی، محمدبن عمر (1420 ق): «التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب)»، بیروت: دارإحیاءالتراث‌العربی، چاپ سوم.
فراهیدی، خلیل بن احمد (1410 ق): «العین»، قم: هجرت، چاپ دوم.
فیض‌کاشانی، محمدبن شاه‌مرتضی (1362 ش): «اصول‌المعارف»، مصحح: جلال‌الدین آشتیانی، مشهد: دانشکده الهیات و معارف اسلامی مشهد، چاپ دوم.
فیومی، احمدبن محمد (1414 ق): «المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر»، قم: موسسه دارالهجرة، چاپ دوم.
قرطبی، محمد بن احمد (1364 ش): «الجامع لاحکام القرآن»، تهران: انتشارات ناصر خسرو، چاپ اول.
کلینی، محمد بن یعقوب (1407 ق): «الکافی (ط - الإسلامیة)»، محقق و مصحح: علی اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران: دارالکتب الاسلامیة، چاپ چهارم.
مصباح‌یزدی، محمدتقی (1378 ش): «معارف قرآن (1-3)»، قم: انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، چاپ دوم.
مطهری، مرتضی (1389 ش): «مجموعه آثار شهید مطهری»، تهران: انتشارات صدرا، چاپ دهم.
میرداماد، محمدباقر بن محمد (1374 ش): «نبراس‌الضیاء و تسواءالسواء فی شرح باب البداء و اثبات جدوی الدعاء»، محقق و مصحح: حامد ناجی اصفهانی و علی بن جمشید نوری، تهران: نشر میراث مکتوب.

  • تاریخ دریافت 21 مهر 1403
  • تاریخ بازنگری 13 بهمن 1403
  • تاریخ پذیرش 17 بهمن 1403
  • تاریخ انتشار 25 اسفند 1403