مطالعات تفسیر تطبیقی

مطالعات تفسیر تطبیقی

واکاوی علل انتخاب و چینش صفات الهی در سوره مبارکه ناس بر اساس تفاسیر فریقین

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه الهیات- قرآن و حدیث، دانشگاه گیلان، رشت، ایران
چکیده
حکمت الهی، هرگونه استخدام واژه‌ها در کلام الهی را معنادار می‌نماید و بر این اساس، تحلیل علل برگزیدن و ترتیب کلمات در آیات قرآن کریم، می‌تواند داده‌های رهگشایی را برای هدایت بشر، به دست بدهد. بدین رو، پژوهش حاضر با روش توصیفی- تحلیلی و بر مبنای تأمّل در تفاسیر فریقین به دنبال فهم چراییِ انتخاب و ترتیب صفات الهی در سوره ناس است. پس از بررسی سیر تطور رویکرد مفسران فریقین، تحلیل آراء ایشان انجام پذیرفت و بر اساس نتایج آن، می‌توان از خطیر بودن شرور پنهانی، پاسخگویی به ندای فطری انسان‌ها، ایجاد و ارتقای انگیزه برای پناه بردن به خدا و جلوگیری از انحراف در مسیر پناه جُستن به‌عنوان دلایل انتخاب سه صفت «رب»، «ملک» و «اله» در این سوره نام برد. همچنین می‌توان دلایل چینش این سه صفت به ترتیب حاضر را ناظر بودن آن به زندگی معمول انسان‌ها، فرایند تدریجی رشد مادی و معنوی انسان و تکمیل نقش صفات با تأثیر از صفات پیشین دانست.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

An Analysis of the Reasons Behind the Selection and Arrangement of Divine Attributes in Surah al-Nas [Qur’an 114] Based on the Sunni and Shi'i Exegeses

نویسنده English

Mahyar khani Moghaddam
Assistant Professor, Department of Qur'an and Hadith, University of Guilan, Rasht, Iran.
چکیده English

Detailed Abstract
Research Objective: This study aims to investigate the reasons behind the selection and arrangement of the divine attributes at the beginning of Surah al-Nas [Qur’an 114]. This is based on the understanding that divine wisdom renders every lexical employment in the Qur’anic discourse meaningful. It is evident that God, the Wise, who possesses numerous blessed names and attributes, has purposefully employed the three attributes “Lord (Rabb),” “God (Ilah)” and “King (Malik)” in this Surah. One of the important elements in human lifestyle is belief, and undoubtedly, the arrangement of words and divine attributes in the Qur’an can influence individuals’ perspectives, inclinations, and actions. Accordingly, analyzing the causes of the selection and ordering of words in the verses of the Holy Qur’an can yield guiding insights for human guidance.
Research Methodology: This study has been conducted through a library-based method, and the data were analyzed using a descriptive-analytical approach. Initially, over 120 authoritative Qur’anic exegeses from both Shia and Sunni traditions, spanning from the early Islamic centuries to the contemporary period, were selected and studied. Relevant points regarding the opening verses of Surah al-Nas were extracted from them. The data were then categorized and analyzed concerning the two main aspects of the research question: the reasons behind the selection of these three divine names and attributes, and the reasons for their specific ordering.
Findings: The findings of this study reveal that with the shift in the initial audiences of the Qur’an and the development of societies and sciences, Qur’anic exegesis experienced transformations, leading to the addition of interpretative views and an engagement with new dimensions of Qur’anic knowledge. Reviewing the Qur’anic exegeses of both schools of thought from the early centuries to the modern period shows a gradual increase in attention to the selection and arrangement of the three divine attributes “Rabb,” “Malik,” and “Ilah” in Surah al-Nas [Qur’an 114]. From the sixth century onwards, due to scientific exchange with other regions and the elevation of audience inquiries, the number of Qur’anic exegetes seeking answers to such questions increased. Observing the cultural context of Islamic societies in analyzing the development of interpretive attention to the mentioned verses is considered an appropriate method for understanding exegetical approaches.
The analysis of exegetical views indicates that, due to the significance of hidden evils and their crucial role in human perfection, the three divine attributes—“Rabb,” “Malik,” and “Ilah”—which correspond to essential spheres of human life, were selected. These attributes not only respond to the innate call within humans but also remind them of God's constant power, sovereignty, and grace, thereby fostering and enhancing the motivation to seek refuge in Him. However, Satan, through misleading responses to this innate call, seeks to divert humans from the dangers of these hidden evils and to present a deceptive image of false lords, kings, and deities, to mislead them into seeking help from such entities, ultimately rendering their efforts ineffective.
Qur’anic exegetes generally regard the current arrangement of the three attributes in Surah al-Nas as reflecting divine wisdom aimed at using familiar human concepts to facilitate understanding. Moreover, given the alignment of this order with the gradual process of human material and spiritual development—both from an intellectual and mystical standpoint—there exists an inherent acceptance in humans of the presence of a divine benefactor and guide throughout all stages of life. This, once again, supports seeking refuge in the sole omnipotent and generous Being to intelligently confront hidden evils. Another significant point is the emphasis on the stepwise relationship between these attributes, suggesting that they function complementarily to exert a complete influence on human life. Just as a person realizes that to witness the effect of something, it must be followed by another element, so too does he comprehend that accepting divine Lordship alongside acknowledging God's sovereignty and kingship yields quantitative and qualitative impact. Furthermore, recognizing God's kingship and sovereignty, coupled with the acceptance of His divinity, effectively guides one in the proper management of hidden evils.
Conclusion: Among the reasons for the selection of the three attributes “Rabb,” “Malik,” and “Ilah” in this Surah are the critical nature of hidden evils, responding to the innate human call, fostering and enhancing the motivation to seek divine refuge, and preventing deviation in the path of seeking protection. Additionally, the reasons behind the specific order of these three attributes can be attributed to their relevance to ordinary human life, their alignment with the gradual process of material and spiritual growth, and the complementary function of each attribute as influenced by its predecessor.

کلیدواژه‌ها English

Ilah
Surah al-Nas
Rabb
Divine Attributes
Malik
Sunni and Shi'i exegeses
قرآن کریم.
ابن اثیر جزری، مبارک بن محمد (1367 ش): «النهایه فی غریب الحدیث و الأثر»، تصحیح محمود محمد طناحی، قم: موسسه مطبوعاتی اسماعیلیان، چاپ چهارم.
ابن جزی غرناطی، محمد (1416 ق): «کتاب التسهیل لعلوم التنزیل»‌، تحقیق عبدالله خالدی، بیروت: شرکت دارالارقم.
ابن جوزی، ابوالفرج (1422 ق): «زاد المسیر فی علم التفسیر»، تحقیق عبدالرزاق المهدی، بیروت: دارالکتاب العربی.
ابن حجر عسقلانی، احمد (1424 ق): «فتح الباری شرح صحیح بخاری»، بیروت: دارالکتب العلمیه.
ابن عاشور، محمد بن طاهر (بی‌تا): «التحریر و التنویر»، بی‌جا، بی‌نا.
ابن عربی، محیی الدین (1422 ق): «تفسیر ابن عربی»‌، تحقیق سمیر مصطفی رباب، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
ابن عطیه اندلسی، عبدالحق (1422 ق): «المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز»، تحقیق عبدالسلام عبدالشافی محمد، بیروت: دارالکتب العلمیه.
ابن فارس، احمد (1404 ق): «معجم مقاییس اللغه»، تصحیح عبدالسلام هارون، قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
ابن کثیر دمشقی، اسماعیل (1419 ق): «تفسیر القرآن العظیم»، تحقیق محمدحسین شمس‌الدین، بیروت: دار الکتب العلمیة، منشورات محمدعلی بیضون.
ابن منظور، محمد بن مکرم (1414 ق): «لسان العرب»، تصحیح جمال‌الدین میردامادی، بیروت: دارالفکر- دار صادر، چاپ سوم.
ابوالفتوح رازی، حسین بن علی (1408 ق): «روض الجنان و روح الجنان فی تفسیرالقرآن»‌، تحقیق محمدجعفر یاحقی، محمدمهدی ناصح، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی رضوی.
ابوحیان اندلسی، محمد بن یوسف (1420 ق): «البحر المحیط فی التفسیر»، تحقیق صدقی محمد جمیل، بیروت: دار الفکر.
اتو، رودلف (۱۳۸۰ ش): «مفهوم امر قدسی»، ترجمه همایون همتی، تهران: نقش‌جهان.
آلوسی، سید محمود (1415 ق): «روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم»، تحقیق عطیة علی عبدالبار، بیروت: دارالکتب العلمیة.
بانوی اصفهانی، سیده نصرت امین (1361 ش): «مخزن العرفان در تفسیر قرآن»، تهران: نهضت زنان مسلمان.
بحرانی، سید هاشم (1416 ق): «البرهان فی تفسیر القرآن»‌، تحقیق موسسه البعثة، تهران: بنیاد بعثت.
بغدادی، علاءالدین (1415 ق): «لباب التاویل فی معانی التنزیل»‌، تحقیق محمدعلی شاهین، بیروت: دارالکتب العلمیه.
بلخی، مقاتل بن سلیمان (1423 ق): «تفسیر مقاتل بن سلیمان»‌، تحقیق محمود شحاته، بیروت: دار إحیاء التراث.
بیضاوی، عبدالله بن عمر (1418 ق): «أنوار التنزیل و أسرار التأویل»، تحقیق عبدالرحمن المرعشلی، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
تستری، ابومحمد (1423 ق): «تفسیر التستری»، تحقیق محمد عیون السود، بیروت: منشورات محمدعلی بیضون-دارالکتب العلمیة.
ثعالبی، عبدالرحمن (1418 ق): «جواهر الحسان فی تفسیر القرآن»‌، تحقیق شیخ محمدعلی معوض و شیخ احمد عبدالموجود، بیروت: داراحیاء التراث العربی.
ثعلبی نیشابوری، ابواسحاق (1422 ق): «الکشف و البیان عن تفسیر القرآن»، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
ثمالی، ثابت بن دینار (1420 ق): «تفسیر القرآن الکریم»، تحقیق محمدحسین حرز الدین، محمدهادی معرفت، بیروت: دار المفید.
جرجانی، ابوالمحاسن (1377 ش): «جلاء الأذهان و جلاء الأحزان»، تهران: دانشگاه تهران.
حائری تهرانی، میر سیدعلی (1377 ش): «مقتنیات الدرر و ملتقطات الثمر»، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
حسینی همدانی، سید محمدحسین (1404 ق): «انوار درخشان»‌، تحقیق محمدباقر بهبودی، تهران: کتابفروشی لطفی.
حسینی زبیدی، محمد مرتضی (1414 ق): «تاج العروس من جواهر القاموس»‌، تصحیح هلالی علی و علی سیری، بیروت: دارالفکر.
حقی بروسوی، اسماعیل (بی‌تا): «تفسیر روح البیان»‌، بیروت: دارالفکر.
خرمشاهی، بهاءالدین (۱۳۷۷ ش): «دانشنامه قرآن و قرآن‌پژوهی»، تهران: دوستان-ناهید.
خطیب، عبدالکریم (بی‌تا): «التفسیر القرآنی للقرآن»، بی‌جا، بی‌نا.‌
خویی، ابوالقاسم (۱۴۰۵ ق): «البیان فی تفسیر القرآن»، بیروت: دارالزهراء، چاپ پنجم.
دیکسون کندی، مایک (1385): «دانشنامة اساطیر یونان و روم»، ترجمه: رقیه بهزادی، تهران: طهوری.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد (1412 ق): «مفردات الفاظ القرآن»‌، تصحیح صفوان عدنان داوودی، بیروت: دار القلم- الدار الشامیه.
زحیلی، وهبه (1418 ق): «التفسیر المنیر فی العقیدة و الشریعة و المنهج»، بیروت: دارالفکر المعاصر، چاپ دوم.‌
زرکشی، محمد (1410 ق): «البرهان فی علوم القرآن»، بیروت: دارالمعرفة.
زمخشری، محمود (1407 ق): «الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل»، بیروت: دارالکتاب العربی، چاپ سوم.
زمخشری، محمود (1979 م): «أساس البلاغه»، بیروت: دار صادر.
سبزواری نجفی، محمد (1419 ق): «ارشاد الاذهان الی تفسیر القرآن»‌، بیروت: دارالتعارف للمطبوعات.
سمرقندی، نصر بن محمد (بی‌تا): «تفسیر بحرالعلوم»، بی‌جا، بی‌نا.
سید موسوی، سیدحسن و دیگران (1399 ش): «بررسی تطبیقی تأثیر سحر بر پیامبر اسلام(ص) در صحیح بخاری و صحیح مسلم با توجه به شأن نزول معوِّذَتَین(سوره‌های ناس و فلق)»، پژوهش‌های تفسیر تطبیقی، شماره 11، صص266-253.
سیوطی، عبدالرحمن (1416): «الإتقان فی علوم القرآن»، تحقیق سعید المندوب، لبنان: دارالفکر.
سیوطی، عبدالرحمن (۱۴۰۴ ق): «الدرالمنثور فی تفسیر المأثور»، قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی.
شاهین، محمد عبدالسلام (۱۴۲۴): «فتح الباری شرح صحیح البخاری»، بیروت: دارالکتب العلمیة .
شبر، سید عبدالله (1412 ق): «تفسیر القرآن الکریم»، بیروت: دارالبلاغة للطباعة و النشر.
شریف لاهیجی، محمد (1373 ش): «تفسیر شریف لاهیجی»‌، تحقیق میرجلال الدین حسینی، تهران: دفتر نشر داد.
شوکانی، محمد (1414 ق): «فتح القدیر»، دمشق/ بیروت: دار ابن کثیر/دار الکلم الطیب.
شیبانی، محمد (1413 ق): «نهج البیان عن کشف معانی القرآن»،‌ تحقیق حسین درگاهی، تهران: بنیاد دایرة المعارف اسلامی.
صاحب بن عباد، اسماعیل (1414 ق): «المحیط فی اللغه»، تصحیح محمدحسن آل یاسین، بیروت: عالم الکتاب.
صبحی، صالح (۱۹۷۲ م): «مباحث فی علوم القرآن»، بیروت: دارالعلم للملایین.
طالقانی، سید محمود (1362 ش): «پرتوی از قرآن»، تهران: شرکت سهامی انتشار، چاپ چهارم.‌
طباطبایی، سید محمدحسین (1417 ق): «المیزان فی تفسیر القرآن»، قم: دفتر انتشارات اسلامی، چاپ پنجم.
طبرسی، فضل بن حسن (1372 ش): «مجمع‌البیان فی تفسیر القرآن»‌، تهران: انتشارات ناصرخسرو، چاپ سوم.
طبری، محمد بن جریر (1412 ق): «جامع البیان فی تفسیر القرآن»‌، بیروت: دار المعرفه.
طنطاوی، سید محمد (بی‌تا): «التفسیر الوسیط للقرآن الکریم»، بی‌جا: بی‌نا.
طوسی، محمد بن حسن (بی‌تا): «التبیان فی تفسیر القرآن»، تحقیق احمد قصیرعاملی، بیروت: داراحیاء التراث العربی.
عاملی، علی بن حسین (1413 ق): «الوجیز فی تفسیر القرآن العزیز»، تحقیق شیخ مالک محمودی، قم: دار القرآن الکریم.
عبدالسلام، عزالدین (بی‌تا): «درر الفوائد فی مشکل القرآن»، کویت: وزارت اوقاف.
فخررازی، محمد بن عمر (1420 ق): «مفاتیح الغیب»، بیروت: دار احیاء التراث العربی، چاپ سوم.
فراء ابوزکریا، یحیی بن زیاد (بی‌تا): «معانی القرآن»‌، تحقیق احمد یوسف نجاتی و همکاران، مصر: دارالمصریه للتألیف و الترجمه.
فرات کوفی، فرات بن ابراهیم (1410 ق): «تفسیر فرات الکوفی»‌، تحقیق محمدکاظم محمودی، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامی.
فراهیدی، خلیل بن احمد (1409 ق): «کتاب العین»‌، قم: نشر هجرت، چاپ دوم.
فضل‌الله، سید محمدحسین (1419 ق): «تفسیر من وحی القرآن»‌، بیروت: دار الملاک للطباعة و النشر، چاپ دوم.
فیض کاشانی، ملامحسن (1415 ق): «تفسیر الصافی»، تحقیق، حسین اعلمی، تهران: الصدر، چاپ دوم.
فیومی، احمد بن محمد (1414 ق): «المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر»، قم: مؤسسه دارالهجره، چاپ دوم.
قاسمی، جمال‌الدین (1418 ق): «محاسن التاویل»، بیروت: دارالکتب العلمیه.
قرطبی، محمد بن احمد (1364 ش): «الجامع لأحکام القرآن»‌، تهران: انتشارات ناصرخسرو.
قشیری، عبدالکریم (بی‌تا): «لطایف الاشارات»، تحقیق ابراهیم بسیونی، مصر: الهیئة المصریة العامه للکتاب،‌ چاپ سوم.
قمی، علی بن ابراهیم (1367 ش): «تفسیرالقمی»، قم: دارالکتاب.
قمی مشهدی، محمد (1368 ش): «تفسیر کنز الدقائق و بحر الغرائب»‌، تحقیق حسین درگاهی، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد.
کاویانی، محمد (1398 ش): «روان‌شناسی در قرآن، بنیان‌ها و کاربردها»، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
کاشانی، محمد بن مرتضی (1410 ق): «تفسیر المعین»، تحقیق حسین درگاهی، قم: کتابخانه آیة الله مرعشی نجفی.
کاشانی، ملأ فتح‌الله (1336 ش): «تفسیر منهج الصادقین فی الزام المخالفین»، تهران: کتابفروشی علمی.
کاشفی سبزواری، حسین بن علی (‌1369 ش): «مواهب علیه»‌، تحقیق سید محمدرضا جلالی نائینی، تهران: سازمان چاپ و انتشارات اقبال.
گنابادی، سلطان محمد (1408 ق): «تفسیر بیان السعادة فی مقامات العبادة»، بیروت: مؤسسه الأعلمی للمطبوعات، چاپ دوم.‌
گوستاویونگ، کارل (1370 ش): «روانشناسی و دین»، ترجمه فؤاد روحانی، تهران: شرکت سهامی کتاب‌های جیبی، چاپ سوم.
مجلسی، محمدباقر (۱۴۰۳ ق): «بحارالانوار»، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
مدنی شیرازی، علی‌خان (1384 ش): «الطراز الأول و الکناز لما علیه من لغه العرب المعول»‌، تصحیح مؤسسه آل البیت (ع)، مشهد: مؤسسه آل البیت (ع) لإحیاء التراث.
مراغی احمد بن مصطفی (بی‌تا): «تفسیر المراغی»‌، بیروت: داراحیاء التراث العربی.
مصباح یزدی، محمدتقی (1380 ش): «معارف قرآن»، قم: انتشارات مؤسسه امام خمینی (ره)، چاپ سوم.
مصطفوی، حسن (1368 ش): «التحقیق فی کلمات القرآن الکریم»، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد.
مطهری، مرتضی (1392 ش): «مجموعه آثار (جلد 3)»، تهران: انتشارات صدرا.
مظهری، محمد (1412 ق): «التفسیر المظهری»‌، تحقیق غلام نبی تونسی، پاکستان: مکتبة رشدیه.
معرفت، محمدهادی (1405 ق): «التمهید فی علوم القرآن»، قم: مرکز مدیریت حوزه علمیه قم.
مغنیه، محمدجواد (1424 ق): «تفسیر الکاشف»‌، تهران: دارالکتب الإسلامیة.
ملاحویش، عبدالقادر (1382 ق): «بیان المعانی»‌، دمشق: مطبعة الترقی.‌
میبدی، رشیدالدین (1371 ش): «کشف الأسرار و عدة الأبرار»، تحقیق علی‌اصغر حکمت، تهران: امیرکبیر، چاپ پنجم.
نخجوانی، نعمت‌الله (1991 م): «الفواتح الالهیه و المفاتح الغیبیه»، مصر: دار رکابی للنشر.
نساج، مریم، (1400): «رهیافتی به الگوی تربیت نفس با نگاه ساختارگونه به سوره ناس»، آموزه‌های تربیتی در قرآن و حدیث، شماره 14، صص 214-199.
نووی جاوی، محمد بن عمر (1417 ق): «مراح لبید لکشف معنی القرآن المجید»، تحقیق محمد أمین الصناوی، بیروت: دارالکتب العلمیه.
نیشابوری، نظام‌الدین (1416 ق): «تفسیر غرائب القرآن و رغائب الفرقان»‌، تحقیق شیخ زکریا عمیرات، بیروت: دارالکتب العلمیه.
الهی زاده، محمدحسین (1396 ش): «تدبر در قرآن (جزء 30)»، مشهد: تدبر در قرآن و سیره، چاپ هشتم.
یعقوبی، احمد ابن اسحاق(1379ق): «تاریخ الیعقوبی»، بیروت: دارصادر.   

  • تاریخ دریافت 16 شهریور 1403
  • تاریخ بازنگری 02 آذر 1403
  • تاریخ پذیرش 05 بهمن 1403
  • تاریخ انتشار 25 اسفند 1403